Przegląd Cochrane: Czy antyseptyczna pielęgnacja kikuta pępowiny u noworodków może zapobiegać infekcjom i zgonom?

Zakażenia kikuta pępowiny pozostają istotnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o ograniczonym dostępie do opieki medycznej. Najnowszy przegląd systematyczny Cochrane wskazuje, że zastosowanie chlorheksydyny może istotnie zmniejszać ryzyko infekcji oraz potencjalnie śmiertelność noworodków w warunkach niskiego i średniego dochodu, jednak brak jest wystarczających danych, aby rekomendacje te bezpośrednio przenieść na kraje wysokorozwinięte.

W artykule:

• Znaczenie infekcji kikuta pępowiny w neonatologii
• Skuteczność chlorheksydyny w zapobieganiu omphalitis
• Wpływ antyseptyków na śmiertelność noworodków
• Porównanie pielęgnacji suchej i pielęgnacji antyseptycznej
• Ograniczenia danych w krajach o wysokim standardzie opieki
• Implikacje dla praktyki klinicznej

Zakażenia kikuta pępowiny stanowią na świecie jedną z przyczyn ciężkich infekcji u noworodków, szczególnie w regionach o ograniczonym dostępie do opieki medycznej oraz niskich standardach higienicznych. Opublikowany niedawno przegląd systematyczny Cochrane wskazuje, że w krajach o niskim i średnim dochodzie zastosowanie chlorheksydyny – antyseptyku hamującego wzrost mikroorganizmów na skórze – prawdopodobnie zmniejsza ryzyko infekcji kikuta pępowiny. Istnieją także przesłanki sugerujące, że może ona redukować śmiertelność noworodków związaną z tymi zakażeniami.

Jednocześnie należy podkreślić, że dostępne dane nie pozwalają na sformułowanie jednoznacznych wniosków dotyczących skuteczności antyseptycznej pielęgnacji kikuta pępowiny w krajach wysokiego dochodu (takich jak Niemcy czy Polska). Wynika to z ograniczonej liczby badań prowadzonych w populacjach o wysokim standardzie higieny i szerokim dostępie do opieki zdrowotnej.

„W wielu regionach świata noworodki nadal rodzą się w warunkach niedostatecznej higieny” – wskazuje dr Aamer Imdad z University of Iowa, pierwszy autor przeglądu. „Proste i łatwo dostępne interwencje w zakresie pielęgnacji kikuta pępowiny mogą znacząco ograniczyć liczbę zakażeń w takich środowiskach. Jest to szczególnie istotne, ponieważ znaczna część zgonów noworodków wynika z infekcji.”

W analizie uwzględniono 18 randomizowanych badań kontrolowanych obejmujących ponad 143 000 noworodków. Badania te porównywały stosowanie antyseptyków z tzw. suchą pielęgnacją kikuta pępowiny, polegającą na pozostawieniu kikuta do naturalnego wyschnięcia i samoistnego odpadnięcia bez stosowania kremów, pudrów czy innych substancji.

Większość analizowanych badań przeprowadzono w warunkach wiejskich w krajach Azji Południowej i Afryki, gdzie częste są porody domowe oraz ograniczony dostęp do opieki medycznej i odpowiednich warunków higienicznych.

Wyniki przeglądu wskazują, że zastosowanie chlorheksydyny prawdopodobnie zmniejsza ryzyko infekcji kikuta pępowiny o około 29%. W grupie bez zastosowania antyseptyku infekcja występowała u 87 na 1000 noworodków, natomiast w grupie z chlorheksydyną u 62 na 1000. Wiarygodność tych danych oceniono jako umiarkowaną według metodologii GRADE.

Istnieją także przesłanki sugerujące, że chlorheksydyna może redukować śmiertelność noworodków. W analizowanych badaniach śmiertelność wynosiła 1,8% w grupie bez antyseptyku oraz 1,5% w grupie stosującej chlorheksydynę, co przekłada się potencjalnie na zapobieżenie 3 zgonom na 1000 noworodków. Jednak wiarygodność tych danych oceniono jako niską.

Zastosowanie chlorheksydyny wiąże się również z niewielkim wydłużeniem czasu oddzielania się kikuta pępowiny – średnio o około 1–2 dni (średnio 1,85 dnia), co oceniono jako wynik o umiarkowanej wiarygodności.

Dla innych substancji antyseptycznych, takich jak alkohol, jodopowidon czy związki srebra, dostępne dane są znacznie mniej jednoznaczne i nie pozwalają na wyciągnięcie wiarygodnych wniosków dotyczących ich skuteczności w zapobieganiu infekcjom kikuta pępowiny.

W krajach o wysokim dochodzie, charakteryzujących się dobrym dostępem do opieki zdrowotnej i wysokimi standardami higienicznymi, liczba dostępnych badań jest bardzo ograniczona. W związku z tym nie można obecnie jednoznacznie określić, czy antyseptyczna pielęgnacja kikuta pępowiny przynosi dodatkowe korzyści w porównaniu z pielęgnacją suchą.

Tło kliniczne problemu

Po porodzie pępowina zostaje przecięta, a jej pozostałość ulega fizjologicznemu wysychaniu i oddzieleniu, co zwykle następuje w ciągu 5–15 dni. W tym okresie kikut pępowiny stanowi potencjalne wrota zakażenia, ponieważ może zostać skolonizowany przez bakterie.

W niektórych przypadkach dochodzi do rozwoju omphalitis – miejscowego zakażenia kikuta pępowiny, które może progresować do ciężkiego zakażenia uogólnionego (sepsy noworodkowej), stanowiącego bezpośrednie zagrożenie życia.

Ryzyko rozwoju zakażenia zależy od wielu czynników, w tym warunków higienicznych oraz sposobu pielęgnacji kikuta pępowiny.

W Polsce oraz innych krajach o wysokim standardzie opieki zdrowotnej obowiązujące wytyczne rekomendują suchą, otwartą pielęgnację kikuta pępowiny u zdrowych noworodków. Zaleca się utrzymywanie kikuta w czystości i suchości oraz pozostawienie go poza pieluchą aż do samoistnego oddzielenia.

Źródło: Cochrane Database of Systematic Reviews, Umbilical cord antiseptics for preventing sepsis and death among newborns
DOI: 10.1002/14651858.CD015610.pub2