ACT-CHIK: nowy projekt ma przyspieszyć rozwój szczepionki przeciw chikungunya w Afryce

Institut Pasteur uruchamia ACT-CHIK, czteroletni projekt badawczo-kliniczny finansowany kwotą 15,3 mln euro ze środków Global Health EDCTP3 Joint Undertaking w ramach programu Horizon Europe. Celem inicjatywy jest przyspieszenie badań klinicznych nad kandydatem szczepionkowym MV-CHIK przeciw chikungunya, wygenerowanie danych klinicznych w populacjach afrykańskich oraz przygotowanie transferu technologii produkcji szczepionki do afrykańskiego producenta.

W artykule:

• Dlaczego chikungunya pozostaje narastającym zagrożeniem zdrowia publicznego w Afryce
• Czym jest kandydat szczepionkowy MV-CHIK i na jakiej platformie technologicznej się opiera
• Jak zaplanowano badanie kliniczne fazy Ib/III w Rwandzie, Kenii, Nigerii i Senegalu
• Jak ACT-CHIK ma wspierać lokalną produkcję szczepionek na kontynencie afrykańskim
• Które instytucje tworzą międzynarodowe konsorcjum projektu
• Jakie znaczenie projekt może mieć dla gotowości epidemicznej i równego dostępu do szczepień

Institut Pasteur ogłosił rozpoczęcie projektu ACT-CHIK, czyli Accelerating Clinical Trials for CHIKungunya Vaccine in Africa. To duża, czteroletnia inicjatywa badawcza finansowana przez Global Health EDCTP3 Joint Undertaking w ramach unijnego programu Horizon Europe. Projekt, którego budżet finansowania ze środków Unii Europejskiej wynosi 15,3 mln euro, ma przyspieszyć rozwój kliniczny szczepionki MV-CHIK przeciw chikungunya oraz przygotować grunt pod transfer technologii do afrykańskiego producenta szczepionek.

MV-CHIK to kandydat szczepionkowy oparty na wirusie odry, pierwotnie opracowany w Institut Pasteur. W ramach ACT-CHIK ma zostać przeprowadzone szeroko zakrojone badanie kliniczne fazy Ib/III w czterech krajach afrykańskich. Równolegle projekt będzie obejmował działania regulacyjne, technologiczne i produkcyjne, które mają umożliwić w przyszłości lokalne wytwarzanie szczepionki w Afryce.

Narastające zagrożenie dla zdrowia publicznego

Chikungunya jest wirusową chorobą przenoszoną przez komary, przede wszystkim Aedes aegypti oraz Aedes albopictus. Zakażenie może powodować objawy istotnie obciążające pacjenta, w tym wysoką gorączkę, silny ból stawów, ból głowy, wysypkę i zmęczenie. Szczególnie ważnym problemem klinicznym jest ból stawowy, który u części chorych może utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat po ostrej fazie zakażenia.

W ostatnich dwóch dekadach liczba przypadków chikungunya zgłaszanych w Afryce wyraźnie wzrosła. Jednocześnie choroba pozostaje w dużej mierze niedodiagnozowana i niedostatecznie raportowana, zwłaszcza w regionach, w których równocześnie krążą różne arbowirusy oraz malaria. W praktyce oznacza to ryzyko zaniżania rzeczywistego obciążenia chorobą, trudności w rozpoznawaniu ognisk epidemicznych i ograniczoną możliwość planowania działań prewencyjnych.

Dodatkowym czynnikiem ryzyka jest zmiana klimatu, która sprzyja rozszerzaniu zasięgu występowania komarów będących wektorami choroby. W konsekwencji ryzyko ognisk chikungunya wzrasta globalnie, a szczególne znaczenie ma to dla Afryki, gdzie potrzeby w zakresie diagnostyki, nadzoru epidemiologicznego, szczepień i lokalnej produkcji szczepionek pozostają bardzo duże.

Potrzeba szczepionek dostępnych dla populacji endemicznych

Chociaż szczepionki przeciw chikungunya stały się niedawno dostępne, ich zastosowanie pozostaje ograniczone głównie do podróżnych. Bariery kosztowe i problemy z dostępnością utrudniają ich wdrażanie w regionach endemicznych, czyli tam, gdzie ryzyko zakażenia dotyczy lokalnych społeczności, a nie tylko osób wyjeżdżających czasowo do obszarów zagrożenia.

W tym kontekście MV-CHIK ma reprezentować inne podejście: ukierunkowane na potrzeby zdrowia publicznego, dostępność dla populacji mieszkających na terenach endemicznych oraz możliwość wspierania produkcji lokalnej. Takie założenie ma odpowiadać na jedną z najważniejszych luk w profilaktyce chorób zakaźnych: nierówny dostęp do szczepień w regionach, które najbardziej potrzebują narzędzi zapobiegania epidemiom.

MV-CHIK jako szczepionka oparta na wektorze wirusa odry

MV-CHIK jest żywą, atenuowaną, rekombinowaną szczepionką wykorzystującą dobrze znany szczep szczepionkowy wirusa odry Schwarz jako wektor. Platforma ta została pierwotnie opracowana w Institut Pasteur w Paryżu. Wykorzystanie wektora opartego na szczepie szczepionkowym wirusa odry ma znaczenie technologiczne i immunologiczne, ponieważ bazuje na platformie, która była wcześniej szeroko badana i może być adaptowana do prezentacji antygenów innych patogenów.

Dotychczas przeprowadzono sześć badań klinicznych fazy I i II w Europie, Stanach Zjednoczonych oraz Portoryko, obejmujących łącznie około 600 dorosłych uczestników. Wyniki tych badań wskazały na zadowalający profil bezpieczeństwa, tolerancji i immunogenności kandydata szczepionkowego. Na tej podstawie ACT-CHIK ma przejść do kolejnego etapu rozwoju klinicznego w populacjach afrykańskich.

Badanie fazy Ib/III w czterech krajach afrykańskich

Centralnym elementem projektu ACT-CHIK będzie wieloośrodkowe, międzynarodowe badanie kliniczne fazy Ib/III, którego celem będzie ocena bezpieczeństwa i immunogenności szczepionki MV-CHIK. Badanie obejmie osoby dorosłe w wieku 18–55 lat, młodzież w wieku 12–17 lat oraz dzieci w wieku 5–11 lat mieszkające w Rwandzie, Kenii, Nigerii i Senegalu.

Do badania ma zostać włączonych 940 uczestników z obszarów endemicznych i nieendemicznych. Tak zaprojektowana rekrutacja ma umożliwić uzyskanie danych istotnych dla dalszego planu rozwoju klinicznego szczepionki w populacjach afrykańskich, w tym w młodszych grupach wiekowych. Dane dotyczące bezpieczeństwa i odpowiedzi immunologicznej w tych populacjach są niezbędne, jeśli szczepionka ma być w przyszłości stosowana szerzej w regionach, w których chikungunya stanowi realne zagrożenie epidemiologiczne.

Wzmocnienie afrykańskiego ekosystemu szczepionkowego

ACT-CHIK nie ogranicza się do samej oceny klinicznej. Projekt ma również istotny wymiar strategiczny związany z produkcją szczepionek. W jego ramach zostanie przeprowadzona kompleksowa analiza due diligence, ocena luk technologicznych i organizacyjnych oraz przygotowanie transferu technologii procesu wytwarzania szczepionki MV-CHIK do Institut Pasteur de Dakar.

Institut Pasteur de Dakar jest wskazywany w projekcie jako jedyny afrykański producent szczepionek posiadający prekwalifikację Światowej Organizacji Zdrowia. Fundação Oswaldo Cruz – Fiocruz w Brazylii, również należąca do Pasteur Network, przygotuje materiały do badania klinicznego oraz wniesie swoje doświadczenie w zakresie produkcji szczepionek do procesu transferu technologii.

Projekt obejmie także opracowanie ścieżki regulacyjnej dla rejestracji szczepionki MV-CHIK w Afryce. Ma to nastąpić poprzez współpracę z krajowymi organami regulacyjnymi oraz zespołami Światowej Organizacji Zdrowia odpowiedzialnymi za prekwalifikację, tak aby w dalszej perspektywie możliwe było uzyskanie prekwalifikacji WHO.

ACT-CHIK bezpośrednio wspiera ambicję Afryki, określoną przez Unię Afrykańską, aby do 2040 roku 60% zapotrzebowania kontynentu na szczepionki było zaspokajane poprzez produkcję lokalną. Projekt jest również zgodny z Team Europe Initiative on Manufacturing and Access to Vaccines, znaną jako TEI MAV+.

Międzynarodowe konsorcjum obejmujące cztery kontynenty

Konsorcjum ACT-CHIK tworzy siedem instytucji partnerskich o uzupełniających się kompetencjach naukowych, klinicznych, regulacyjnych i produkcyjnych:

• Institut Pasteur, Paryż, Francja – koordynator projektu oraz twórca platformy szczepionkowej MV-CHIK;
• University of Rwanda, Kigali, Rwanda – naukowe kierownictwo projektu oraz ośrodek badania klinicznego;
• Institut Pasteur de Dakar, Dakar, Senegal – odbiorca transferu technologii szczepionkowej, laboratoria badań klinicznych oraz ośrodek badania klinicznego;
• Fundação Oswaldo Cruz – Fiocruz, Rio de Janeiro, Brazylia – wytwarzanie materiału do badania klinicznego, w tym etap fill & finish, oraz wsparcie transferu technologii;
• Irrua Specialist Teaching Hospital, Irrua, Nigeria – ośrodek badania klinicznego oraz instytucja koordynująca głównego badacza;
• Kenya Medical Research Institute – KEMRI, Nairobi, Kenia – ośrodek badania klinicznego oraz lider działań związanych z rozpowszechnianiem danych i komunikacją;
• International Vaccine Institute – IVI, Seul, Korea Południowa – sponsor badania klinicznego, strategia regulacyjna oraz budowanie potencjału instytucjonalnego.

Głosy przedstawicieli projektu

„Chikungunya pozostaje chorobą zaniedbaną w Afryce, mimo rosnącego obciążenia. ACT-CHIK stanowi wyjątkową możliwość wygenerowania kluczowych danych klinicznych w populacjach, które najbardziej potrzebują tej szczepionki, a jednocześnie stworzenia podstaw dla regionalnej produkcji szczepionek na kontynencie. Projekt ten ucieleśnia zobowiązanie Institut Pasteur do przekładania wyników badań naukowych na konkretne rozwiązania zdrowia publicznego dla najbardziej narażonych populacji” – powiedział dr Sotiris Missailidis, koordynator projektu ACT-CHIK w Institut Pasteur.

„Jako lider pakietu prac dotyczącego kierownictwa naukowego w ramach konsorcjum przez najbliższe cztery lata, University of Rwanda obejmie odpowiedzialność za zarządzanie naukowe i strategiczne przywództwo służące rozwojowi produkcji szczepionek oraz równemu dostępowi, wzmacniając tym samym afrykańskie ekosystemy produkcyjne i regulacyjne. Z niecierpliwością oczekuję udziału w generowaniu solidnych, opartych na dowodach danych klinicznych oraz w kierowaniu wdrażaniem nowej platformy szczepionkowej dostosowanej do afrykańskich realiów epidemiologicznych. Rygor naukowy i kontekstowe dostosowanie zwiększą gotowość na chikungunya i możliwości kontroli ognisk choroby w Afryce, czyniąc ACT-CHIK ważnym elementem szerszej agendy Afryki w zakresie produkcji szczepionek i dostępu do nich w ramach wizji Africa CDC 2040” – podkreślił prof. Leon Mutesa, współkierownik naukowy projektu ACT-CHIK w University of Rwanda.

„ACT-CHIK zmobilizuje pełen zakres kompetencji Institut Pasteur de Dakar: od badań klinicznych po zaawansowane laboratoria wirusologii i immunologii, od badań nad szczepionkami po doświadczenie produkcyjne. Ten projekt odzwierciedla naszą wizję: Afrykę, która opracowuje, ocenia i produkuje własne szczepionki – dla populacji, które najbardziej ich potrzebują” – powiedział dr Ibrahima Socé FALL, dyrektor generalny Institut Pasteur de Dakar.

„W sytuacji, gdy na świecie dostępna jest obecnie tylko jedna szczepionka przeciw chikungunya, ważniejsze niż kiedykolwiek jest prowadzenie alternatywnych kandydatów szczepionkowych przez rygorystyczną ocenę kliniczną. ACT-CHIK wykorzysta doświadczenie IVI jako sponsora badań klinicznych oraz nasze ugruntowane sieci współpracy w Afryce, aby zapewnić najwyższe standardy prowadzenia badania, a jednocześnie zbudować jasną ścieżkę regulacyjną w kierunku rejestracji na kontynencie i docelowej prekwalifikacji WHO. Naszym celem jest nie tylko ocena tego obiecującego kandydata szczepionkowego, lecz także budowa trwałych kompetencji, dzięki którym instytucje afrykańskie będą mogły przewodzić badaniom i rozwojowi szczepionek przeciw chorobom, które najbardziej dotykają ich społeczności” – zaznaczyła dr Anh Wartel, współkierowniczka naukowa projektu ACT-CHIK w International Vaccine Institute.

„Irrua Specialist Teaching Hospital, gospodarz Institute of Viral and Emergent Pathogens Control and Research, z zadowoleniem uczestniczy w projekcie Accelerating Clinical Trials for Chikungunya Vaccine in Africa, czyli ACT-CHIK, ważnej wielonarodowej inicjatywie wspierającej rozwój szczepionki przeciw chikungunya, a jednocześnie wzmacniającej zdolność prowadzenia badań klinicznych szczepionek i produkcji szczepionek w Afryce. Obecnie w Nigerii nie są prowadzone aktywne badania kliniczne fazowe nad szczepionką przeciw chikungunya, a najnowsze wysiłki naukowe koncentrują się głównie na nadzorze epidemiologicznym i badaniach seroprewalencji. Dzięki ACT-CHIK jesteśmy podekscytowani możliwością pomocy w wypełnieniu tej luki poprzez pełnienie roli lidera pakietu prac dotyczącego prowadzenia badania klinicznego. Nasz udział odzwierciedla wieloletnie zaangażowanie instytucji w wysokiej jakości badania, rozwój i globalne partnerstwa zdrowotne ukierunkowane na zwalczanie pojawiających się chorób zakaźnych. Udział w tym projekcie jest silnie zgodny z mandatem naszej instytucji i cieszymy się ze współpracy z tym znakomitym konsorcjum profesjonalistów i ekspertów na rzecz wzmocnienia gotowości Afryki oraz zdolności reagowania na pojawiające się i powracające choroby zakaźne” – powiedział prof. Reuben Agbons Eifediyi, CMD/CEO Irrua Specialist Teaching Hospital w Irrua w Nigerii.

„Jako koordynujący główny badacz jestem podekscytowany tą możliwością rozwijania badania szczepionki, która stanowi nie tylko kluczowy krok w kierunku zapobiegania wyniszczającej chorobie, lecz także długoterminową inwestycję w naukowe przywództwo Afryki. Poza oceną obiecującego kandydata szczepionkowego praca ta wzmacnia zdolność prowadzenia badań klinicznych w uczestniczących krajach, budując trwałą infrastrukturę dla przyszłej odpowiedzi epidemicznej. Jest to platforma dla rozwoju, współpracy i samowystarczalności w mierzeniu się z chorobami, które dotykają nasze populacje. Współpracując ponad granicami, przyczyniamy się do przyszłości, w której Afryka przewodzi opracowywaniu i dostarczaniu rozwiązań dla własnych wyzwań zdrowotnych. Pozostajemy zaangażowani w najwyższe standardy bezpieczeństwa, etyki i współpracy ze społecznościami, prowadząc tę ważną pracę naprzód” – podkreślił prof. Okogbenin, koordynujący główny badacz w Irrua Specialist Teaching Hospital w Irrua w Nigerii.

Znaczenie projektu dla gotowości epidemicznej

ACT-CHIK łączy kilka kluczowych wymiarów odpowiedzi na zagrożenia zakaźne: rozwój kliniczny szczepionki, badania prowadzone w populacjach, które mogą odnieść największą korzyść z immunizacji, budowanie zdolności regulacyjnych, przygotowanie transferu technologii oraz wzmacnianie lokalnego wytwarzania szczepionek. Takie podejście odpowiada na jedną z lekcji wyniesionych z ostatnich kryzysów zdrowotnych: sama dostępność technologii szczepionkowej nie wystarcza, jeśli regiony najbardziej narażone nie mają zapewnionego równego, trwałego i przewidywalnego dostępu do produktu.

Projekt ma więc znaczenie nie tylko dla chikungunya, lecz także dla szerszej strategii bezpieczeństwa zdrowotnego Afryki. Jeżeli zaplanowane działania kliniczne, technologiczne i regulacyjne zakończą się powodzeniem, ACT-CHIK może stać się jednym z modeli prowadzenia badań szczepionkowych w sposób, który równocześnie dostarcza danych naukowych, wzmacnia lokalne kompetencje i zwiększa gotowość do reagowania na przyszłe epidemie.

Źródło: Institut Pasteur, Accelerating chikungunya vaccine development in Africa: Launch of the ACT-CHIK