Grypa może prowadzić do sepsy. Eksperci podkreślają znaczenie szczepień w zapobieganiu ciężkim powikłaniom

Grypa jest ostrą chorobą zakaźną, której konsekwencje mogą wykraczać daleko poza układ oddechowy. W ciężkich przypadkach zakażenie wirusem grypy może prowadzić do sepsy, wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej. W komunikacie opublikowanym 8 października 2026 r. niemiecka Sepsis-Stiftung zwróciła uwagę na niedostateczną świadomość tego zagrożenia oraz rolę szczepień przeciw grypie i pneumokokom w zapobieganiu ciężkim zakażeniom. Eksperci przypominają również, że następstwa sepsy mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat po zakończeniu hospitalizacji.

W jaki sposób grypa może prowadzić do sepsy?

W powszechnym odbiorze grypa bywa utożsamiana z kilkudniową gorączką, kaszlem, bólami mięśniowymi i przejściowym osłabieniem. Chociaż większość zakażeń wirusem grypy przebiega bez powikłań zagrażających życiu, u części chorych rozwija się ciężka postać choroby wymagająca hospitalizacji, a niekiedy intensywnej terapii.

Jednym z najpoważniejszych powikłań jest sepsa, definiowana jako zagrażająca życiu dysfunkcja narządowa spowodowana nieprawidłową, rozregulowaną odpowiedzią organizmu na zakażenie. Zgodnie z definicją Sepsis-3 rozpoznanie tego zespołu nie wymaga wykazania obecności drobnoustrojów we krwi. Kluczowe znaczenie mają zakażenie oraz związana z nim ostra dysfunkcja narządowa.

W przypadku grypy proces chorobowy może wykraczać poza pierwotne zakażenie nabłonka dróg oddechowych. Ciężka odpowiedź zapalna, zaburzenia funkcji śródbłonka, dysregulacja układu immunologicznego i uszkodzenie tkanek mogą prowadzić do niewydolności narządów. W takich okolicznościach możliwe jest rozpoznanie sepsy związanej z zakażeniem wirusowym.

Sepsis-Stiftung zwraca uwagę, że zagrożenie to pozostaje niedostatecznie rozpoznawane w społecznej świadomości. Tymczasem Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje sepsę jako jeden z najważniejszych mechanizmów prowadzących do zgonów w przebiegu chorób zakaźnych na świecie.

Wczesne rozpoznanie ma zasadnicze znaczenie, ponieważ rozwijająca się dysfunkcja narządowa może prowadzić do wstrząsu septycznego, niewydolności wielonarządowej i zgonu.

Sepsa wirusowa i wtórne zakażenia bakteryjne

Prof. Konrad Reinhart, współzałożyciel i pierwszy prezes Sepsis-Stiftung, wskazuje na dwa istotne mechanizmy prowadzące do ciężkich powikłań grypy: ogólnoustrojowe konsekwencje samego zakażenia wirusowego oraz wtórne zakażenia bakteryjne.

Sepsa związana bezpośrednio z zakażeniem wirusowym

Wirus grypy może wywołać ciężką reakcję zapalną, której następstwem jest zaburzenie funkcjonowania narządów. W przeciwieństwie do potocznego rozumienia sepsy jako „zakażenia krwi”, do jej rozpoznania nie jest konieczne stwierdzenie wiremii, czyli obecności wirusa we krwi.

W przebiegu ciężkiej grypy może dojść między innymi do rozwoju ostrej niewydolności oddechowej. Jeżeli stwierdzona dysfunkcja narządowa jest konsekwencją rozregulowanej odpowiedzi organizmu na zakażenie, stan ten może spełniać kryteria sepsy.

Istotne jest zatem odróżnienie ciężkiego zakażenia układu oddechowego od sepsy jako zespołu obejmującego zagrażającą życiu dysfunkcję narządową. Nie każde wirusowe zapalenie płuc ani każda hospitalizacja z powodu grypy oznacza wystąpienie sepsy.

Wtórne zakażenia bakteryjne po grypie

Drugim mechanizmem zwiększającym ryzyko ciężkiego przebiegu choroby są wtórne zakażenia bakteryjne. Zakażenie wirusem grypy uszkadza nabłonek dróg oddechowych i zaburza miejscowe mechanizmy obronne, sprzyjając kolonizacji oraz inwazji bakterii.

W komunikacie Sepsis-Stiftung wymieniono szczególnie pneumokoki oraz gronkowce jako drobnoustroje mogące odpowiadać za wtórne zakażenia. Powikłania bakteryjne mogą prowadzić do ciężkiego zapalenia płuc, a w przypadku rozwinięcia się zagrażającej życiu dysfunkcji narządowej również do sepsy.

Rozróżnienie etiologii zakażenia ma znaczenie terapeutyczne. Sama grypa nie stanowi wskazania do rutynowego stosowania antybiotyków. Antybiotykoterapia jest natomiast istotnym elementem leczenia rozpoznanego lub podejrzewanego zakażenia bakteryjnego, a w przypadku sepsy powinna być wdrażana zgodnie z oceną kliniczną i obowiązującymi standardami postępowania.

Śmiertelność związana z grypą i sepsą w Niemczech

Sepsis-Stiftung podkreśla, że rzeczywiste obciążenie zdrowotne związane z grypą jest znacznie większe, niż wynikałoby to wyłącznie z liczby laboratoryjnie potwierdzonych zgonów, w których grypę wskazano bezpośrednio jako przyczynę śmierci.

W komunikacie z 8 października 2026 r. niemiecka organizacja przywołała historyczne oszacowania śmiertelności związanej z epidemiami grypy. W zależności od sezonu liczba zgonów przypisywanych grypie może różnić się wielokrotnie.

Przedstawione wartości należy interpretować jako oszacowania, a nie liczby indywidualnie potwierdzonych laboratoryjnie zgonów z powodu grypy. W zależności od okresu i przyjętej metodyki mogą one odnosić się do modelowanej śmiertelności związanej z epidemią, w tym nadumieralności.

Robert Koch-Institut (RKI) potwierdza, że sezon 2017/2018 należał do najcięższych fal grypy w Niemczech, a szacowana liczba zgonów przekroczyła 25 tys. Jednocześnie instytut podkreśla ograniczenia metod szacowania śmiertelności, szczególnie po pandemii COVID-19, kiedy współwystępowanie różnych patogenów utrudniło interpretację danych o nadumieralności.

W sezonach 2020/2021 i 2021/2022, podczas obowiązywania licznych środków ograniczających transmisję SARS-CoV-2, w Niemczech nie obserwowano typowych fal grypy. Dr Irmgard Landgraf, lekarka podstawowej opieki zdrowotnej i członkini władz Sepsis-Stiftung, przywołuje ten okres jako przykład znaczenia działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń.

Sepsa jako odrębne obciążenie epidemiologiczne

W komunikacie przedstawiono również szacunki dotyczące całkowitego obciążenia sepsą w Niemczech, niezależnie od patogenu wywołującego zakażenie.

Według danych szacunkowych wykorzystywanych przez Sepsis-Stiftung w Niemczech w okresach pozapandemicznych dochodzi do około 500 tys. przypadków sepsy rocznie, z czego około 140 tys. kończy się zgonem. Organizacja podaje również, że spośród około 360 tys. osób przeżywających sepsę nawet 75% może doświadczać długoterminowych następstw choroby.

Dane te odnoszą się do sepsy o różnej etiologii i nie mogą być interpretowane jako liczba przypadków lub zgonów spowodowanych wyłącznie grypą. Mają ponadto charakter szacunkowy, co należy uwzględnić przy porównywaniu ich z danymi rejestrowymi i statystykami innych państw.

Długoterminowe następstwa sepsy i ciężkiej grypy

Przeżycie ostrej fazy zakażenia nie zawsze oznacza pełny powrót do stanu zdrowia sprzed zachorowania. U pacjentów po ciężkich zakażeniach, zwłaszcza wymagających intensywnej terapii, mogą utrzymywać się długotrwałe zaburzenia czynności narządów oraz ograniczenia sprawności fizycznej i poznawczej.

Prof. Bernd Böttiger, przewodniczący zarządu Sepsis-Stiftung, podkreśla podobieństwa pomiędzy objawami utrzymującymi się po ciężkich zakażeniach wirusowych a zespołem następstw po sepsie (ang. post-sepsis syndrome).

Do opisywanych następstw należą między innymi:

• przewlekłe zmęczenie i znacznie ograniczona tolerancja wysiłku;
• zaburzenia pamięci, koncentracji i innych funkcji poznawczych;
• utrzymujące się zaburzenia czynności narządów;
• powikłania sercowo-naczyniowe;
• zaburzenia psychiczne i pogorszenie jakości życia;
• zwiększone zapotrzebowanie na opiekę medyczną, rehabilitację lub wsparcie w codziennym funkcjonowaniu.

Znaczenie odległych następstw sepsy zostało opisane między innymi w badaniu Carolin Fleischmann-Struzek i współpracowników, opublikowanym w 2021 r. na łamach JAMA Network Open. Analiza dotyczyła odległej chorobowości, zależności od opieki pielęgnacyjnej oraz śmiertelności po sepsie w Niemczech.

Z kolei badanie Kierana L. Quinna i współpracowników, opublikowane w 2023 r. w JAMA Internal Medicine, porównywało następstwa zdrowotne po hospitalizacji z powodu COVID-19, grypy oraz sepsy. Praca wskazuje na potrzebę analizowania długoterminowego obciążenia chorobowego nie tylko w kontekście SARS-CoV-2, ale również innych ciężkich zakażeń.

W przeglądzie opublikowanym w 2024 r. w czasopiśmie Critical Care Carolin Fleischmann-Struzek i współpracownicy omówili zależności pomiędzy zespołem post-COVID, zespołem następstw po sepsie oraz zespołem po intensywnej terapii (ang. post-intensive care syndrome, PICS).

Podobieństwo niektórych objawów nie oznacza jednak, że wymienione zespoły są tożsame. Ich mechanizmy, kryteria diagnostyczne i populacje pacjentów częściowo się różnią. W praktyce klinicznej konieczna jest indywidualna ocena następstw zakażenia oraz uwzględnienie chorób współistniejących i przebiegu hospitalizacji.

Szczepienia jako element profilaktyki sepsy

Najważniejszym przesłaniem komunikatu Sepsis-Stiftung jest potrzeba uwzględnienia szczepień ochronnych w strategiach zapobiegania sepsie.

Szczepienie przeciw grypie zmniejsza ryzyko zachorowania oraz ciężkich powikłań zakażenia. Ograniczając występowanie grypy i jej ciężkich postaci, może pośrednio zmniejszać również liczbę sytuacji klinicznych prowadzących do sepsy.

Należy jednak odróżnić udokumentowaną skuteczność szczepień w zapobieganiu grypie i jej powikłaniom od bezpośredniej ilościowej oceny ich wpływu na częstość sepsy. Omawiany komunikat nie przedstawia wyników badania pozwalającego wyznaczyć procentową redukcję ryzyka sepsy dzięki szczepieniu przeciw grypie.

Szczepienia przeciw pneumokokom

Ważnym elementem profilaktyki ciężkich zakażeń są także szczepienia przeciw pneumokokom (Streptococcus pneumoniae).

Pneumokoki należą do patogenów mogących powodować wtórne zakażenia bakteryjne po grypie, w tym zapalenie płuc i zakażenia inwazyjne. Szczepienia przeciw pneumokokom ograniczają ryzyko chorób pneumokokowych objętych ochroną poszczepienną, ale nie zapobiegają wszystkim zakażeniom bakteryjnym ani wszystkim przypadkom sepsy.

Prof. Reinhart zwraca uwagę na niezadowalający poziom realizacji szczepień przeciw grypie i pneumokokom w Niemczech, traktując go jako jeden z problemów zdrowia publicznego wymagających systemowych działań.

Znaczenie dla Polski w sezonie 2026/2027

Chociaż niemiecki komunikat odwołuje się do zaleceń Ständige Impfkommission (STIKO), w Polsce podstawą kwalifikacji do szczepień pozostają krajowy Program Szczepień Ochronnych oraz aktualne rekomendacje dotyczące poszczególnych grup pacjentów.

W sezonie 2026/2027 w Polsce dostępne są inaktywowane szczepionki przeciw grypie. Szczepienie zaleca się corocznie, z uwzględnieniem wieku, wskazań klinicznych i obowiązujących zasad finansowania.

Szczególne znaczenie profilaktyka ma dla osób starszych, kobiet w ciąży, pacjentów z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, schorzeniami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą i zaburzeniami odporności oraz innych osób obciążonych zwiększonym ryzykiem ciężkiego przebiegu zakażeń.

W odniesieniu do pneumokoków decyzja o szczepieniu powinna uwzględniać krajowe wskazania wiekowe i kliniczne. Szczepienia przeciw grypie i pneumokokom pełnią odrębne, uzupełniające się funkcje w ograniczaniu zagrożenia ciężkimi zakażeniami.

Wczesne rozpoznawanie sepsy i znaczenie dla praktyki klinicznej

Profilaktyka pierwotna jest tylko jednym z elementów ograniczania śmiertelności związanej z sepsą. Równie ważne pozostają wczesne rozpoznanie pogarszającego się stanu pacjenta i niezwłoczne rozpoczęcie właściwego postępowania.

WHO zwraca uwagę, że sepsa może przebiegać z objawami o różnym nasileniu, a jej obraz kliniczny zależy między innymi od wieku, rodzaju zakażenia oraz chorób współistniejących.

U pacjenta z grypą szczególnej uwagi wymagają:

• narastająca duszność lub wyraźne przyspieszenie oddechu;
• zaburzenia świadomości, dezorientacja albo nietypowa senność;
• objawy zaburzonej perfuzji, w tym zimna, wilgotna skóra i osłabienie krążenia;
• hipotensja lub inne objawy niestabilności hemodynamicznej;
• znaczne zmniejszenie ilości oddawanego moczu;
• gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego, zwłaszcza przy współistniejących objawach zakażenia.

Objawy te nie są swoiste wyłącznie dla sepsy, ale w odpowiednim kontekście klinicznym powinny skłaniać do pilnej oceny pacjenta. Podejrzenie sepsy jest wskazaniem do niezwłocznej diagnostyki i leczenia w warunkach umożliwiających monitorowanie funkcji narządów.

U pacjentów hospitalizowanych z powodu ciężkiej grypy istotne znaczenie ma również identyfikacja wtórnych zakażeń bakteryjnych, które mogą pojawiać się w przebiegu choroby lub po okresie początkowej poprawy.

Z perspektywy zdrowia publicznego działania powinny obejmować zarówno zwiększanie realizacji zalecanych szczepień, jak i edukację dotyczącą objawów alarmowych sepsy oraz zapewnianie dostępu do szybkiej diagnostyki i skutecznego leczenia.

Wnioski dla profilaktyki zakażeń

Przesłanie Sepsis-Stiftung wskazuje na potrzebę postrzegania grypy nie tylko jako częstej sezonowej infekcji dróg oddechowych, ale również jako potencjalnego czynnika inicjującego ciężkie powikłania ogólnoustrojowe.

Zapobieganie zakażeniom poprzez szczepienia, właściwe rozpoznawanie ich ciężkich postaci, wczesna identyfikacja sepsy i odpowiednie leczenie stanowią wzajemnie uzupełniające się elementy ograniczania śmiertelności oraz długoterminowych następstw chorób zakaźnych.

Szczepienie przeciw grypie nie gwarantuje całkowitej ochrony przed zakażeniem ani sepsą, ale jest ważną interwencją profilaktyczną, która ogranicza ryzyko grypy i jej ciężkich następstw. Podobnie szczepienia przeciw pneumokokom mają znaczenie w zapobieganiu określonym zakażeniom bakteryjnym, w tym tym mogącym prowadzić do sepsy.