Stagnacja w szczepieniach dziecięcych: Analiza globalnych trendów i wyzwań na lata 2025–2030
Globalne zagrożenie epidemiami: Miliony dzieci bez ochrony szczepiennej
Od czasu ustanowienia przez WHO Rozszerzonego Programu Szczepień (EPI) w 1974 r. świat osiągnął bezprecedensowy postęp w zakresie szczepień dzieci przeciwko chorobom zagrażającym życiu. Pomimo postępów osiągniętych w ciągu ostatnich 50 lat, ostatnie dwie dekady charakteryzowały się stagnacją wskaźników szczepień dzieci oraz dużymi różnicami w zasięgu szczepień. Wyzwania te zostały dodatkowo zaostrzone przez pandemię COVID-19, narażając miliony dzieci na choroby, którym można zapobiec, oraz śmierć, zgodnie z najnowszą analizą przeprowadzoną przez Global Burden of Disease Study Vaccine Coverage Collaborators, opublikowaną w czasopiśmie The Lancet.
Autorzy twierdzą, że najnowsze szacunki należy traktować jako wyraźne ostrzeżenie, że globalne cele szczepień na 2030 r. nie zostaną osiągnięte bez „przełomowej poprawy równości”. Wyniki te zostały opublikowane przed szczytem wysokiego szczebla poświęconym finansowaniu, zorganizowanym przez Gavi, który odbędzie się 25 czerwca 2025 r. [1].
„Pomimo ogromnych wysiłków podjętych w ciągu ostatnich 50 lat, postępy są dalekie od ideału. Wiele dzieci nadal nie jest w pełni zaszczepionych lub nie jest zaszczepionych wcale” – powiedział dr Jonathan Mosser, starszy autor badania z Instytutu Metryki i Oceny Zdrowia (IHME) Uniwersytetu Waszyngtońskiego w Stanach Zjednoczonych. „Rutynowe szczepienia dzieci należą do najskuteczniejszych i najbardziej opłacalnych działań w zakresie zdrowia publicznego, ale utrzymujące się globalne nierówności, wyzwania związane z pandemią COVID-19 oraz wzrost liczby przypadków dezinformacji i wahania dotyczące szczepień przyczyniły się do spowolnienia postępów w zakresie szczepień. Tendencje te zwiększają ryzyko wybuchu chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, w tym odry, polio i błonicy, co podkreśla pilną potrzebę ukierunkowanych działań mających na celu zapewnienie wszystkim dzieciom dostępu do szczepień ratujących życie”.
Program EPI, uruchomiony w celu zapewnienia wszystkim dzieciom na całym świecie dostępu do szczepionek ratujących życie, początkowo koncentrował się na sześciu chorobach, którym można zapobiegać poprzez szczepienia dzieci: gruźlicy, błonicy, krztuścu, tężcu, polio i odrze. Program został następnie rozszerzony o dodatkowe szczepionki zarówno dla dzieci, jak i dla osób dorosłych, chroniące przed Haemophilus influenzae typu B, wirusowym zapaleniem wątroby typu B, różyczką, chorobami pneumokokowymi, rotawirusami i wirusem brodawczaka ludzkiego.
W ciągu ostatnich 50 lat w ramach EPI zaszczepiono ponad 4 miliardy dzieci, zapobiegając śmierci około 154 milionów dzieci na całym świecie i zapewniając łącznie 10,2 miliarda lat pełnego zdrowia [2]. W 2019 r. WHO wyznaczyła ambitne cele w zakresie poprawy zasięgu szczepień na całym świecie w ramach Agendy Szczepień 2030 (IA2030), w tym zmniejszenie o połowę liczby dzieci „niezaszczepionych” (szacowanych jako dzieci w wieku poniżej jednego roku, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi). Program ma również na celu osiągnięcie globalnego zasięgu szczepień wynoszącego 90% dla każdej ze szczepionek podawanych w ciągu życia, w tym pełnych trzech dawek szczepionki skojarzonej przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi, drugiej dawki szczepionki zawierającej wirusa odry, szczepionki przeciwko chorobom pneumokokowym oraz szczepionki przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego [3].
Jednak nadal występują ogniska chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia, co odzwierciedla długotrwałe nierówności w zakresie zasięgu szczepień na całym świecie i stanowi rosnące zagrożenie globalne. W Pakistanie i Afganistanie odnotowano wzrost liczby przypadków polio typu dzikiego, a w Papui-Nowej Gwinei, gdzie mniej niż połowa ludności jest zaszczepiona, trwa epidemia polio. W 2024 r. odnotowano prawie dziesięciokrotny wzrost liczby zakażeń odrą w Unii Europejskiej i Europejskim Obszarze Gospodarczym. Trwająca epidemia odry w Stanach Zjednoczonych osiągnęła w maju 2025 r. ponad 1000 potwierdzonych przypadków w 30 stanach, przekraczając łączną liczbę przypadków w 2024 r. [4].
W związku ze zbliżającym się terminem osiągnięcia globalnych celów w zakresie zasięgu szczepień, nowa analiza zawiera zaktualizowane i rozszerzone globalne, regionalne i krajowe szacunki dotyczące rocznego zasięgu rutynowych szczepień dzieci w latach 1980–2023 w 204 krajach i terytoriach dla 11 kombinacji dawek szczepionek zalecanych przez WHO dla wszystkich dzieci na świecie [5]. Wykorzystując do 1085 unikalnych źródeł danych, w tym wszystkie główne dane z badań wielonarodowych i krajowych, w analizie oszacowano długoterminowy wpływ pandemii COVID-19 (2020–2023) na rutynowe szczepienia dzieci. Zbadano również postępy niezbędne do osiągnięcia celów IA2030.
Pomimo wieloletnich postępów nadal utrzymują się duże różnice w zasięgu szczepień
Sukces ostatnich 50 lat jest częściowo wynikiem podwojenia globalnego zasięgu szczepień pierwotnych przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (pierwsza dawka z 49% do 89%; wszystkie trzy dawki z 40% do 81%), odrze (z 37% do 83%), polio (z 42% do 80%) i gruźlicy (z 38% do 83%) w latach 1980–2023. Ponadto odnotowano 75-procentowy spadek liczby niezaszczepionych dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki, z 58,8 mln w 1980 r. do 14,7 mln w 2019 r., a także wprowadzenie i zwiększenie skali stosowania nowych, ratujących życie szczepionek przeciwko chorobom pneumokokowym, rotawirusom oraz drugiej dawki szczepionki przeciwko odrze.
Jednak ten długoterminowy postęp maskuje ostatnie wyzwania i znaczne dysproporcje. W latach 2010–2019 tempo wzrostu zasięgu szczepień uległo spowolnieniu, a w niektórych regionach świata nastąpiło odwrócenie tendencji. Na przykład w 21 z 36 krajów o wysokim dochodzie odnotowano spadek zasięgu przynajmniej jednej z pierwotnych dawek szczepionek zalecanych w ramach EPI (z wyłączeniem szczepionki przeciwko gruźlicy, która nie jest już uwzględniona w rutynowych programach szczepień w niektórych krajach) — w tym 12-procentowy spadek liczby pierwszych dawek szczepionki przeciwko odrze w Argentynie oraz spadek o 8% i 6% w przypadku trzeciej dawki szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi odpowiednio w Finlandii i Austrii.
Ponadto odsetek dzieci otrzymujących szczepionkę przeciwko odrze spadł w 100 z 204 krajów, przy czym największy spadek odnotowano w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, gdzie zasięg spadł z około 90% w 2010 r. do 87% w 2019 r., co spowodowało, że w 2019 r. prawie milion dzieci nie zostało zaszczepionych przeciwko odrze.
Trwałe skutki pandemii COVID-19
Pandemia COVID-19 pogłębiła te wyzwania, powodując gwałtowny spadek globalnego wskaźnika wyszczepienia szczepionkami zalecanymi w ramach EPI, począwszy od 2020 r. W rezultacie szacuje się, że w latach 2020–2023 około 15,6 mln dzieci nie otrzymało pełnej serii trzech dawek szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi lub szczepionki przeciwko odrze, a 15,9 mln dzieci nie otrzymało żadnej szczepionki przeciwko polio, a 9,18 mln nie otrzymało szczepionki przeciwko gruźlicy.
Afryka Subsaharyjska doświadczyła największych zakłóceń w zasięgu szczepień związanych z pandemią COVID-19. Szacuje się, że w latach 2020–2023 o 6,96 mln mniej dzieci zostanie zaszczepionych przeciwko rotawirusom, 5,31 mln nie otrzyma szczepień przeciwko chorobom pneumokokowym, a 4,94 mln nie zostanie zaszczepionych przeciwko polio.
Pandemia COVID-19 zniweczyła również wcześniejsze postępy w zmniejszaniu liczby nieszczepionych dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki, która osiągnęła szczytowy poziom 18,6 mln, a następnie spadła do 15,7 mln do 2023 r. W badaniu oszacowano, że zakłócenia w świadczeniu usług szczepień podczas pandemii COVID spowodowały, że w ciągu czterech lat pandemii (2020–2023) na całym świecie przybyło około 12,8 mln nieszczepionych dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki.
Nadal istnieją duże rozbieżności, przy znacznie niższym zasięgu szczepień i wyższym odsetku dzieci nieszczepionych i niedoszczepionych w krajach o niskim i średnim dochodzie. W 2023 r. ponad połowa z 15,7 mln nieszczepionych dzieci na świecie mieszkała w zaledwie ośmiu krajach, głównie w Afryce Subsaharyjskiej (53%) i Azji Południowej (13%) — w Nigerii (2,48 mln), Indiach (1,44 mln), Demokratycznej Republice Konga (DRK, 882 000), Etiopii (782 000), Somalii (710 000), Sudanu (627 000), Indonezji (538 000) i Brazylii (452 000).
„Obecnie wyzwaniem jest poprawa dostarczania szczepionek i zwiększenie ich przyjmowania w obszarach o niskim zasięgu” – powiedziała główna autorka badania, dr Emily Haeuser. „Różnorodność wyzwań i barier w zakresie szczepień jest bardzo zróżnicowana między krajami i społecznościami, a rosnąca liczba osób przesiedlonych i pogłębiające się nierówności spowodowane konfliktami zbrojnymi, niestabilnością polityczną, niepewnością gospodarczą, kryzysami klimatycznymi oraz dezinformacją i wahaniami dotyczącymi szczepień podkreślają potrzebę nowych, dostosowanych do potrzeb rozwiązań”.
Osiągnięcie globalnych celów w zakresie szczepień
Analiza wskazuje, że konieczne będzie przyspieszenie postępów, aby osiągnąć cel na 2030 r., jakim jest zmniejszenie o połowę liczby dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki w porównaniu z poziomem z 2019 r. Szacuje się, że do 2023 r. cel ten osiągnie tylko 18 z 204 krajów i terytoriów [6]. Dwie trzecie (65%) dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki i które należy objąć szczepieniami w latach 2023–2030, mieszka w Afryce Subsaharyjskiej (4,28 mln) i Azji Południowej (1,33 mln).
Osiągnięcie 90% lub większego pokrycia szczepieniami dla każdej z szczepionek podawanych w ciągu całego życia (pełna seria trzech dawek szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi, druga dawka szczepionki zawierającej wirusa odry oraz szczepionka przeciwko chorobom pneumokokowym) jest głównym celem wyznaczonym przez IA2030.
Analiza przewiduje jednak, że tylko szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi ma szansę osiągnąć cel 90% zasięgu na całym świecie do 2030 r., i to tylko w optymistycznym scenariuszu. Oczekuje się, że duże różnice w zasięgu szczepień przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz odrze w 2023 r. utrzymają się do 2030 r., a wskaźniki zasięgu w Afryce Subsaharyjskiej pozostaną znacznie niższe niż w innych regionach, nawet w optymistycznym scenariuszu, wynosząc odpowiednio 82% i 69%.
Ponadto presja demograficzna będzie stanowić podwójne obciążenie dla już przeciążonych systemów opieki zdrowotnej, które nie są przygotowane do obsługi znacznego wzrostu liczby osób objętych szczepieniami. W Nigerii, Etiopii i Demokratycznej Republice Konga, gdzie w 2023 r. mieszkało 27% wszystkich nieszczepionych dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki, oczekuje się, że do 2030 r. liczba urodzeń wzrośnie odpowiednio o 16%, 11% i 6%.
Aby zwiększyć akceptację i przyjmowanie szczepionek, autorzy wzywają do podjęcia bardziej skoordynowanych działań w celu zwalczania dezinformacji i niechęci wobec szczepień. Jak wyjaśnił dr Haeuser, „skuteczne programy szczepień opierają się na zrozumieniu przekonań, obaw i oczekiwań ludzi oraz reagowaniu na nie. Usługi szczepień muszą priorytetowo traktować budowanie zaufania, angażować liderów społeczności i dostosowywać interwencje do lokalnych strategii, które są bardziej odpowiednie kulturowo, aby zwiększyć zaufanie do szczepionek i ich przyjmowanie”.
Autorzy zauważają pewne istotne ograniczenia, w tym zróżnicowanie dostępnych źródeł danych. Dzięki modelowaniu niniejsze badanie ma na celu dodanie dalszych szczegółów i prawdopodobnych prognoz dotyczących przyszłych trendów, ale wyzwania, takie jak gromadzenie danych ankietowych w strefach konfliktu, uwzględnienie szczepień uzupełniających, pamięć rodziców na temat szczepień dziecięcych lub zróżnicowanie metod gromadzenia danych, oznaczają niepewność szacunków, co znajduje odzwierciedlenie w przedziałach danych przedstawionych w niniejszym dokumencie. Wskazują również, że opieranie się na pokryciu pierwszą dawką szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi jako mierniku tego, czy dzieci są zaszczepione (tzw. dzieci „zero dawek”) – choć jest to standardowa praktyka – może prowadzić do przeszacowania liczby dzieci, które nie otrzymały żadnej szczepionki, ponieważ w niektórych przypadkach mogły one otrzymać inne szczepionki. Wreszcie stwierdzają oni, że szacunki krajowe mogą maskować lokalne obszary o niskim zasięgu szczepień, co podkreśla potrzebę lepszego zrozumienia lokalnych wzorców zasięgu szczepień.
W powiązanym komentarzu profesor Hai Fang z Chińskiego Centrum Studiów nad Rozwojem Zdrowia Uniwersytetu Pekińskiego (który nie brał udziału w badaniu) napisał: „W świetle potencjalnego spadku pomocy międzynarodowej ze strony krajów o wysokim dochodzie istnieje jeszcze większa potrzeba wzmocnienia rutynowego szczepień dzieci na wszystkich poziomach. Aby utrzymać postępy, wyeliminować luki w szczepieniach i zapewnić równy dostęp do szczepionek ratujących życie, niezbędne będą trwałe inwestycje i ukierunkowane strategie”.
[2] Contribution of vaccination to improved survival and health: modelling 50 years of the Expanded Programme on Immunization – The Lancet
[3] Immunization Agenda 2030
[4] Measles – Annual Epidemiological Report for 2024 / Measles Cases and Outbreaks | Measles (Rubeola) | CDC
[5] WHO zaleca wszystkim dzieciom na całym świecie jedenastokrotne szczepienie przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTP1 i DTP3, tj. pierwsza i pełna seria trzech szczepień dla niemowląt), odrze (MCV1 i 104 MCV2), polio (Pol3, tj. dowolne trzy dawki szczepionki przeciwko polio), gruźlicy (BCG), wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (HepB3), Haemophilus influenzae typu b (Hib3), Streptococcus pneumoniae (PCV3), różyczce (RCV1) i rotawirusowi 106 (RotaC, pełna seria).
[6] Do 2023 r. 18 z 204 krajów i terytoriów osiągnęło już cel na 2030 r. polegający na zmniejszeniu o połowę liczby dzieci, które nie otrzymały żadnej dawki szczepionki w porównaniu z poziomem z 2019 r. — Bahamy, Bangladesz, Burkina Faso, Cypr, Egipt, Jamajka, Jordania, Kuwejt, Łotwa, Malezja, Nepal, Mariany Północne, Tajwan, Tokelau, Trynidad i Tobago, Ukraina, Zjednoczona Republika Tanzanii i Uzbekistan.
Źródło: The Lancet
