Szczepionki mRNA są bezpieczne i skuteczne. Przegląd w „The Lancet” podsumowuje dane
Wielki przegląd bezpieczeństwa szczepionek mRNA. „The Lancet” podsumowuje dane z całego świata
Obecnie dopuszczone do stosowania szczepionki mRNA są bezpieczne i wysoce skuteczne w zapobieganiu chorobom zakaźnym, w tym COVID-19 – wynika z obszernego przeglądu opublikowanego w czasopiśmie „The Lancet”. Autorzy wskazują jednocześnie, że platforma mRNA może w przyszłości znaleźć szerokie zastosowanie w profilaktyce i leczeniu grypy, zakażeń RSV, nowotworów oraz chorób autoimmunologicznych.
Jakie dane przeanalizowali naukowcy
Kompleksowy przegląd opublikowany w „The Lancet” potwierdza, że obecnie zatwierdzone szczepionki wykorzystujące informacyjny RNA, czyli mRNA, są bezpieczne i bardzo skuteczne w zapobieganiu chorobom zakaźnym, w szczególności COVID-19.
Autorzy ocenili dane pochodzące z badań laboratoryjnych, badań klinicznych oraz rzeczywistego nadzoru nad bezpieczeństwem i skutecznością szczepień. Analiza obejmowała doświadczenia zgromadzone po podaniu na świecie miliardów dawek szczepionek mRNA.
Badacze przeanalizowali zarówno mechanizmy biologiczne leżące u podstaw działania szczepionek, jak i ich wpływ na zdrowie publiczne. Osobno ocenili skuteczność w zapobieganiu zakażeniom, hospitalizacjom i zgonom, a także częstość występowania działań niepożądanych.
Poważne działania niepożądane pozostają bardzo rzadkie
Autorzy przeglądu stwierdzili, że poważne działania niepożądane związane ze szczepionkami mRNA występują wyjątkowo rzadko. Większość obserwowanych reakcji, takich jak ból ramienia w miejscu wstrzyknięcia, zmęczenie lub gorączka, miała nasilenie łagodne albo umiarkowane i ustępowała w ciągu kilku dni.
Zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia
W danych pochodzących z nadzoru prowadzonego w warunkach rzeczywistych przypadki zapalenia mięśnia sercowego i zapalenia osierdzia obserwowano częściej po drugiej dawce szczepionki. Częstość tych zdarzeń wynosiła około 12,6 przypadku na milion podanych dawek szczepionki BNT162b2 firm Pfizer i BioNTech oraz około 35,6 przypadku na milion dawek szczepionki mRNA-1273 firmy Moderna.
Zwiększone ryzyko dotyczyło szczególnie chłopców i młodych mężczyzn w wieku 12–19 lat. Autorzy podkreślają jednak, że ryzyko rozwoju zapalenia mięśnia sercowego lub osierdzia po szczepieniu przeciwko COVID-19 było istotnie niższe niż ryzyko wystąpienia tych powikłań w następstwie zakażenia SARS-CoV-2.
Anafilaksja i inne rzadkie zdarzenia
Także inne ciężkie zdarzenia niepożądane występowały bardzo rzadko. Ryzyko reakcji anafilaktycznej po szczepionce Pfizer-BioNTech oszacowano na 4,7 przypadku na milion podanych dawek.
W przywołanym zestawieniu autorzy wskazali również częstość zespołu Guillaina-Barrégo wynoszącą 38 przypadków na milion dawek szczepionki AstraZeneca. Należy zaznaczyć, że preparat AstraZeneca jest szczepionką wektorową, a nie szczepionką mRNA. Dane te stanowiły element szerszego porównania bezpieczeństwa różnych szczepionek przeciwko COVID-19.
Wybrane dane dotyczące bezpieczeństwa
Wysoka skuteczność w zapobieganiu zakażeniom, hospitalizacjom i zgonom
Analiza wyników badań klinicznych oraz danych z rzeczywistej praktyki wykazała, że szczepionki mRNA były średnio skuteczne w około 87 proc. w zapobieganiu udokumentowanemu zakażeniu SARS-CoV-2.
Skuteczność w zapobieganiu hospitalizacji wynosiła około 93 proc., natomiast skuteczność w zapobieganiu zgonom sięgała około 94 proc. Dane te dotyczyły okresu od 14 do 42 dni po szczepieniu.
Skuteczność szczepionek mRNA przeciwko COVID-19
Autorzy zaznaczają, że poziom ochrony zmniejszał się wraz z upływem czasu. W części analiz skuteczność była również niższa u osób starszych oraz wobec wariantów należących do linii Omikron.
W przypadku wariantu Omikron skuteczność oszacowano na około 67 proc. w zapobieganiu zakażeniu oraz 72 proc. w zapobieganiu hospitalizacji. Podawanie dawek przypominających umożliwiało jednak częściowe lub znaczne odtworzenie ochrony immunologicznej.
Stały nadzór nad bezpieczeństwem i skutecznością szczepień nadal potwierdza dobrą tolerancję szczepionek mRNA oraz ich zdolność do ograniczania ciężkich następstw COVID-19. Monitorowanie jest szczególnie istotne w warunkach pojawiania się nowych wariantów SARS-CoV-2 i modyfikowania programów dawek przypominających.
Nasz kompleksowy przegląd dostarcza przekonujących dowodów potwierdzających, że zatwierdzone szczepionki mRNA są bezpieczne i wysoce skuteczne. Podczas pandemii COVID-19 szczepionki mRNA pokazały, co można osiągnąć dzięki szybkiej współpracy opartej na nauce, zapewniając bezpieczną i skuteczną ochronę na niespotykaną wcześniej skalę.
Badaczka podkreśliła, że najważniejsze doświadczenia związane ze stosowaniem szczepionek mRNA podczas pandemii nie dotyczą wyłącznie szybkości ich produkcji. Obejmują również konieczność udostępniania danych dotyczących bezpieczeństwa, prowadzenia rygorystycznego nadzoru w warunkach rzeczywistych oraz jasnego wyjaśniania, w jaki sposób nowe rodzaje szczepionek działają i dlaczego chronią całe społeczności.
Jak działają szczepionki mRNA
Szczepionki mRNA dostarczają komórkom człowieka instrukcję genetyczną umożliwiającą krótkotrwałe wytworzenie nieszkodliwego białka charakterystycznego dla danego patogenu. Układ odpornościowy rozpoznaje to białko jako obce, uruchamia odpowiedź immunologiczną i uczy się zwalczać właściwego wirusa w przypadku późniejszego kontaktu.
Proces wytwarzania białka jest przejściowy. Cząsteczka mRNA ulega następnie degradacji w komórce, a produkcja antygenu ustaje. Szczepionkowe mRNA nie wnika do jądra komórkowego i nie zmienia DNA osoby zaszczepionej.
Pierwsze szczepionki mRNA zatwierdzone przez amerykańską Food and Drug Administration wprowadzono podczas pandemii COVID-19. Ich szybkie opracowanie nie oznaczało jednak, że technologia powstała dopiero w czasie pandemii. Było ono możliwe dzięki dziesięcioleciom wcześniejszych badań nad mRNA, systemami jego dostarczania, odpowiedzią immunologiczną i procesami produkcyjnymi.
Platformy mRNA w profilaktyce i leczeniu innych chorób
Autorzy przeglądu zwracają uwagę na dużą wszechstronność platformy mRNA. Prowadzone są badania nad szczepionkami przeciwko grypie, syncytialnemu wirusowi oddechowemu, czyli RSV, oraz innym chorobom zakaźnym.
Technologia jest również rozwijana w kierunku spersonalizowanych szczepionek przeciwnowotworowych i innych terapii opartych na RNA. W przypadku onkologii możliwe jest przygotowywanie preparatów ukierunkowanych na indywidualny zestaw mutacji i antygenów występujących w komórkach nowotworowych konkretnego pacjenta.
Potencjalny zakres zastosowań obejmuje także choroby autoimmunologiczne. W tych wskazaniach celem technologii mRNA może być nie tylko pobudzanie odpowiedzi odpornościowej, lecz również jej odpowiednie przeprogramowanie lub wyciszenie wobec określonych antygenów.
Możliwość stosunkowo szybkiego projektowania i modyfikowania sekwencji mRNA może w przyszłości pozwolić na dostosowywanie produktów leczniczych do indywidualnych pacjentów oraz do szybko zmieniających się zagrożeń epidemicznych.
Szczepionki mRNA już zmieniły sposób reagowania na pojawiające się choroby. Dzięki dalszemu rozwojowi technologii i rygorystycznemu monitorowaniu bezpieczeństwa mogą przez wiele kolejnych lat wspierać postęp w medycynie prewencyjnej i leczeniu nowotworów.
Zdaniem autorów w obliczu zmieniających się zagrożeń infekcyjnych konieczne są dalsze inwestycje w badania, skuteczny nadzór nad bezpieczeństwem oraz rzeczywista współpraca międzynarodowa. Ma to umożliwić pełne wykorzystanie potencjalnych korzyści zdrowotnych związanych z technologią mRNA.
Globalna dostępność i równość w dostępie do szczepień
Udoskonalanie formulacji szczepionek mRNA oraz sposobów ich dystrybucji może zwiększać ich dostępność, szczególnie w państwach o ograniczonych zasobach. Możliwość przechowywania preparatów w wyższych temperaturach wydłuża ich trwałość, obniża koszty logistyczne i ułatwia dostarczanie szczepionek do odległych regionów.
Szczepionki mRNA powstają na podstawie wspólnej platformy technologicznej, którą można stosunkowo szybko dostosować do nowego celu biologicznego. Proces produkcyjny może być skalowany i ściśle kontrolowany w celu zachowania odpowiedniej czystości, stabilności i aktywności RNA.
W całym łańcuchu dostaw preparaty są przechowywane w specjalistycznych zamrażarkach i środowisku o kontrolowanej temperaturze. Nowsze metody przechowywania, w tym formulacje zachowujące stabilność w wyższych temperaturach oraz liofilizacja, mogą ograniczać straty i umożliwiać szybsze dostarczanie produktów do miejsc o słabiej rozwiniętej infrastrukturze.
Rozbudowa zdolności produkcyjnych i zapewnienie równego dostępu w krajach o niskich i średnich dochodach są niezbędne, jeżeli szczepionki mRNA mają spełnić swoją rolę jako globalne dobro publiczne.
Według badacza inwestowanie w transfer technologii, lokalną produkcję oraz sprawne systemy regulacyjne może skrócić łańcuchy dostaw, ograniczyć koszty i zapewnić mieszkańcom wszystkich regionów dostęp do bezpiecznych i skutecznych szczepionek nie tylko podczas pandemii.
Dalszy nadzór pozostaje konieczny
Autorzy podkreślają znaczenie stałego monitorowania bezpieczeństwa po dopuszczeniu szczepionek do stosowania oraz prowadzenia długoterminowych obserwacji. Nadzór po wprowadzeniu do obrotu pozwala oceniać rzeczywistą skuteczność, tolerancję i profil bezpieczeństwa produktów stosowanych w znacznie większych i bardziej zróżnicowanych populacjach niż uczestnicy badań rejestracyjnych.
Istotne jest dokumentowanie wszystkich podejrzewanych działań niepożądanych, nawet jeżeli występują niezwykle rzadko. Niektóre sygnały bezpieczeństwa mogą być trudne do wykrycia lub mogą zostać błędnie zinterpretowane w obserwacyjnych analizach danych z rzeczywistej praktyki.
Do ograniczeń przeglądu należy zaliczyć wykorzystanie wyników pochodzących z wielu krajów, programów szczepień i systemów nadzoru. Rezultaty mogą różnić się w zależności od struktury badanej populacji, rodzaju zastosowanej szczepionki, schematu szczepienia oraz sposobu gromadzenia i klasyfikowania danych dotyczących bezpieczeństwa.
Dodatkowym czynnikiem jest nieustanna ewolucja wirusów. Pojawianie się nowych wariantów może prowadzić do zmian skuteczności szczepionek, dlatego konieczne są dalsze badania, aktualizowanie składu preparatów i ciągła ocena programów szczepień.
Co wiemy
- Zatwierdzone szczepionki mRNA wykazują wysoką skuteczność w zapobieganiu ciężkiemu przebiegowi COVID-19, hospitalizacji i zgonom.
- Poważne działania niepożądane są bardzo rzadkie.
- Ryzyko zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia po zakażeniu SARS-CoV-2 jest wyższe niż po szczepieniu mRNA.
- Dawki przypominające mogą odtwarzać ochronę zmniejszającą się wraz z upływem czasu.
Czego jeszcze nie wiemy
- Jak długo utrzyma się ochrona wobec przyszłych wariantów SARS-CoV-2.
- Które nowe wskazania terapeutyczne platform mRNA okażą się skuteczne w późnych fazach badań klinicznych.
- Jak szybko uda się zapewnić równy dostęp do technologii mRNA w krajach o niskich i średnich dochodach.
- Jakie bardzo rzadkie sygnały bezpieczeństwa mogą zostać wykryte podczas dalszej, wieloletniej obserwacji.
Źródło: The Lancet, Safety and efficacy of mRNA vaccines: a mechanistic and public health perspective.
DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(26)00512-X
