Szczepienia przeciw HPV w Anglii powiązane z gwałtownym spadkiem zgonów z powodu raka szyjki macicy

Nowe dane z Anglii wskazują, że w kohortach kobiet zaszczepionych przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) w wieku nastoletnim doszło do bardzo dużego spadku liczby zgonów z powodu raka szyjki macicy. Komentarz opublikowany w The Lancet podkreśla jednak, że choć wyniki są niezwykle ważne z perspektywy zdrowia publicznego, konieczne są dalsze, długoterminowe analizy oraz działania zapewniające równy dostęp do szczepień, badań przesiewowych i leczenia.

W artykule:

• Znaczenie szczepień przeciw HPV w profilaktyce raka szyjki macicy
• Wyniki analizy populacyjnej dotyczącej zgonów młodych kobiet w Anglii
• Ograniczenia danych populacyjnych i potrzeba dalszej obserwacji
• Rola badań przesiewowych, odporności zbiorowiskowej i programów szkolnych
• Nowotwory HPV-zależne u kobiet i mężczyzn
• Nierówności w dostępie do szczepień i globalna strategia eliminacji raka szyjki macicy

Kraje o wysokich dochodach, które rozpoczęły szerokie programy szczepień przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) w połowie pierwszej dekady XXI wieku, odnotowały istotne zmniejszenie liczby zachorowań na raka szyjki macicy. Jest to jedno z najważniejszych osiągnięć współczesnej profilaktyki onkologicznej. Nowa analiza opublikowana w The Lancet przez naukowców z Queen Mary University of London sugeruje, że szczepienia przeciw HPV mogą być również związane z niemal całkowitym efektem ochronnym przed zgonem z powodu raka szyjki macicy wśród kobiet poniżej 30. roku życia w Anglii, które otrzymały szczepionkę w wieku 12–18 lat. Jest to jedna z nielicznych analiz dotyczących wpływu szczepień przeciw HPV nie tylko na zachorowalność, ale także na śmiertelność.

Wyniki przedstawione przez badaczy z Queen Mary University of London, Petera Sasieniego i Milenę Falcaro, stanowią silny argument na rzecz traktowania szczepień przeciw HPV jako jednej z najskuteczniejszych strategii zapobiegania nowotworom. Jednocześnie, jak podkreśla dr Allison Portnoy, assistant professor of global health w Boston University School of Public Health, w komentarzu zaproszonym również opublikowanym w The Lancet, potrzebne są dodatkowe dane, aby jednoznacznie potwierdzić bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między szczepieniami a spadkiem umieralności z powodu raka szyjki macicy.

Dane populacyjne wskazują na bardzo duży spadek śmiertelności

Dr Portnoy zwraca uwagę, że badanie wnosi istotny wkład do literatury dotyczącej wpływu szczepień przeciw HPV na poziomie populacyjnym, ponieważ łączy dane o umieralności z danymi dotyczącymi wyszczepialności. Jednocześnie zaznacza, że są to właśnie dane populacyjne, a nie indywidualne dane kliniczne poszczególnych pacjentek. Ma to znaczenie przy interpretacji wyników, ponieważ analiza tego typu bardzo dobrze pokazuje zmiany zachodzące w całej populacji, ale nie pozwala z taką samą precyzją jak badania indywidualne przypisać wyniku jednej konkretnej interwencji.

Zgodnie z wynikami badania liczba zgonów z powodu raka szyjki macicy w latach 2015–2019 zmniejszyła się o 80% wśród kobiet w wieku 20–24 lat, które otrzymały szczepienie przeciw HPV w wieku 12–18 lat. W kolejnych latach, od 2020 do 2024 roku, w tej grupie wiekowej nie odnotowano żadnego zgonu z powodu raka szyjki macicy. Z perspektywy zdrowia publicznego jest to wynik bardzo istotny, szczególnie dlatego, że dotyczy nowotworu, którego rozwój jest w ogromnej większości przypadków związany z przewlekłym zakażeniem onkogennymi typami HPV.

Dotychczasowe badania wykazały już związek przyczynowy między szczepieniem przeciw HPV a zapobieganiem zmianom przedrakowym szyjki macicy, w tym zmianom śródnabłonkowym wysokiego stopnia, które mogą prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy i w konsekwencji do zgonu. Dr Portnoy zaznacza jednak, że obserwowany gwałtowny spadek umieralności mógł być wynikiem współdziałania kilku czynników. Oprócz szczepień znaczenie mogły mieć także poprawa jakości i dostępności badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy oraz rozszerzenie programów profilaktycznych.

Szczepienia, screening i odporność zbiorowiskowa

Jednym z możliwych mechanizmów wspierających obserwowany efekt jest odporność zbiorowiskowa. Osoby zaszczepione przeciw HPV rzadziej ulegają zakażeniu typami wirusa objętymi ochroną poszczepienną, a tym samym rzadziej przekazują wirusa osobom niezaszczepionym. W populacjach o wysokim poziomie wyszczepienia może to prowadzić do zmniejszenia transmisji HPV także wśród osób, które same nie otrzymały szczepionki.

Znaczenie mają również badania przesiewowe, ponieważ pozwalają wykrywać stany przedrakowe i wczesne postacie raka szyjki macicy, zanim choroba stanie się zaawansowana klinicznie. Programy szczepień przeciw HPV i programy badań przesiewowych nie powinny być więc traktowane jako rozwiązania konkurencyjne, lecz jako komplementarne filary profilaktyki. Szczepienia ograniczają ryzyko zakażenia onkogennymi typami HPV i rozwoju zmian przedrakowych, natomiast screening umożliwia wykrywanie patologii u kobiet już narażonych lub zakażonych, w tym w kohortach nieobjętych wcześniejszym szczepieniem.

HPV jest najczęstszym zakażeniem przenoszonym drogą płciową

Według World Health Organization (WHO) HPV jest najczęstszym zakażeniem przenoszonym drogą płciową. Opisano ponad 200 typów tego wirusa. U większości zakażonych osób infekcja przebiega bezobjawowo i ustępuje samoistnie, jednak niektóre typy wysokiego ryzyka mogą prowadzić do zakażeń przetrwałych. To właśnie przewlekłe zakażenie onkogennymi typami HPV stanowi podstawowy czynnik etiologiczny raka szyjki macicy.

Uważa się, że niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy są związane z zakażeniem HPV. Wirus ten ma jednak znaczenie nie tylko w onkologii ginekologicznej. Typy HPV wysokiego ryzyka mogą uczestniczyć także w patogenezie innych nowotworów, w tym części raków gardła środkowego, odbytu i prącia. Dlatego współczesne programy szczepień coraz częściej obejmują nie tylko dziewczęta, ale również chłopców.

Od programów dla dziewcząt do szczepień populacyjnych

Pierwsze narodowe programy szczepień przeciw HPV w połowie pierwszej dekady XXI wieku koncentrowały się przede wszystkim na nastoletnich dziewczętach, ponieważ głównym celem było zmniejszenie częstości raka szyjki macicy. Z czasem strategia ta została rozszerzona. Obecnie szczepienia promuje się również wśród chłopców i młodych mężczyzn, którzy mogą być narażeni na nowotwory HPV-zależne występujące u mężczyzn oraz odgrywają rolę w transmisji wirusa w populacji.

Angielski szkolny program szczepień przeciw HPV doprowadził do 90-procentowego spadku zakażeń HPV wśród nastolatków. W efekcie Anglia zbliżyła się do celu eliminacji raka szyjki macicy jako problemu zdrowia publicznego do 2040 roku. Dane te pokazują, jak duże znaczenie może mieć program prowadzony systemowo, z wysoką akceptacją społeczną, dobrą organizacją i trwałym finansowaniem.

Potrzebne są dłuższe obserwacje zaszczepionych kohort

Dr Portnoy podkreśla, że kolejne dane dotyczące szczepień przeciw HPV i raka szyjki macicy będą mogły dostarczyć bardziej szczegółowych informacji na poziomie indywidualnym. Chodzi między innymi o dane pozwalające analizować zakażenia HPV, rozpoznania raka szyjki macicy, wyniki leczenia i śmiertelność u konkretnych osób, z uwzględnieniem statusu szczepienia, wieku szczepienia, liczby dawek, typu szczepionki oraz innych czynników klinicznych i społecznych.

Znaczenie ma również fakt, że kohorty zaszczepione w wieku nastoletnim są nadal relatywnie młode. Dłuższa obserwacja będzie konieczna, aby ocenić, czy obserwowane spadki utrzymają się w starszych grupach wiekowych, w których ryzyko zgonu z powodu raka szyjki macicy jest większe. Istotne będzie również sprawdzenie, czy różne genotypy HPV będą w przyszłości w odmienny sposób wpływały na obciążenie chorobą w zależności od wieku i struktury populacji.

Wczesne szczepienie w adolescencji pozostaje kluczowe

Na obecnym etapie wyniki populacyjne z Anglii wzmacniają argumenty za dalszym inwestowaniem w krajowe programy szczepień i badań przesiewowych. Dr Portnoy zwraca szczególną uwagę na potrzebę szczepienia wcześnie w okresie adolescencji, czyli przed potencjalną ekspozycją na HPV. Z immunologicznego i epidemiologicznego punktu widzenia właśnie ten moment zapewnia największą szansę na skuteczną profilaktykę zakażeń onkogennymi typami wirusa.

Brak konsekwentnych inwestycji w szczepienia, screening i leczenie może prowadzić do pogłębiania nierówności zdrowotnych. Problem ten dotyczy zwłaszcza państw o niskich dochodach, gdzie obciążenie zakażeniami HPV i rakiem szyjki macicy jest największe, a jednocześnie dostęp do szczepień, badań cytologicznych lub testów HPV oraz leczenia zmian przedrakowych i nowotworowych bywa ograniczony.

Anglia jako punkt odniesienia, ale nie gotowy model dla każdego kraju

Wyniki z Anglii stanowią ważny punkt odniesienia, pokazujący, co może być osiągalne w warunkach utrzymywania wysokiego poziomu wyszczepienia przez wiele lat. Nie oznacza to jednak, że podobne rezultaty pojawią się automatycznie w każdym kraju. Aby uzyskać porównywalne korzyści globalnie, potrzebne są przemyślane strategie wdrożeniowe, które uwzględnią lokalne bariery organizacyjne, ekonomiczne, kulturowe i infrastrukturalne.

Dr Portnoy podkreśla, że wraz ze starzeniem się zaszczepionych kohort i gromadzeniem przez kraje długoterminowych danych kolejnym krokiem będzie zapewnienie, aby korzyści ze szczepień były osiągane w sposób sprawiedliwy. W praktyce oznacza to utrzymanie szczepień, badań przesiewowych i infrastruktury leczenia na poziomie zdolnym do realizacji strategii WHO dotyczącej eliminacji raka szyjki macicy.

Dane z Anglii pokazują, że szczepienia przeciw HPV mogą mieć wpływ nie tylko na częstość zakażeń i zmian przedrakowych, ale potencjalnie także na śmiertelność z powodu raka szyjki macicy w młodych kohortach kobiet. Jednocześnie interpretacja tych danych wymaga ostrożności, ponieważ spadek umieralności może być wynikiem współdziałania szczepień, badań przesiewowych, poprawy opieki oraz odporności zbiorowiskowej. Najważniejszy wniosek dla zdrowia publicznego pozostaje jednak jednoznaczny: skuteczna eliminacja raka szyjki macicy wymaga powszechnego, wczesnego i równego dostępu do szczepień przeciw HPV, a także dobrze działających programów diagnostyki przesiewowej i leczenia.

Źródło: The Lancet, HPV vaccination and early declines in cervical cancer deaths.
DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(26)01024-X