Konflikty zbrojne zwiększają globalne ryzyko odry

Konflikty zbrojne mogą istotnie zwiększać ryzyko zachorowań na odrę, a ich wpływ na zdrowie publiczne nie kończy się wraz z ustaniem walk. Nowe badanie opublikowane w PLOS Medicine pokazuje, że przemoc zbrojna osłabia programy szczepień, destabilizuje systemy ochrony zdrowia i pogarsza warunki społeczno-ekonomiczne, tworząc podatny grunt dla nawrotu chorób, którym można zapobiegać.

W artykule:

• Jak konflikty zbrojne wpływają na liczbę przypadków odry
• Dlaczego skutki zdrowotne utrzymują się także po zakończeniu walk
• Znaczenie przerwanych szczepień, migracji i przesiedleń
• Rola spadku rozwoju społeczno-ekonomicznego
• Wnioski dla programów szczepień w sytuacjach kryzysowych
• Znaczenie odporności systemu ochrony zdrowia

Konflikt zbrojny a wzrost liczby przypadków odry

Kraje doświadczające konfliktów zbrojnych częściej zgłaszają większą liczbę przypadków odry, a podwyższone ryzyko utrzymuje się nawet rok po zakończeniu działań wojennych – wynika z nowego badania opublikowanego w czasopiśmie PLOS Medicine.

Autorzy pracy wskazują, że związek między konfliktem zbrojnym a odrą przebiega dwoma głównymi drogami. Pierwsza ma charakter bezpośredni i wiąże się z zakłóceniem programów szczepień. Druga, silniejsza, ma charakter pośredni: konflikt niszczy fundamenty ekonomiczne, edukacyjne i zdrowotne państwa, które na co dzień chronią populację przed chorobami możliwymi do uniknięcia dzięki szczepieniom.

Dlaczego odra wraca w krajach dotkniętych przemocą

W krajach objętych przemocą częściej obserwuje się ogniska chorób zakaźnych, którym można zapobiegać. Wynika to z wielu nakładających się czynników: osłabienia systemów ochrony zdrowia, pominiętych dawek szczepień, przerwania rutynowych programów immunizacji oraz przemieszczeń ludności.

Gdy rodziny są zmuszone do opuszczenia domów, dzieci tracą dostęp do rutynowych szczepień. W takich warunkach powstają skupiska osób podatnych na zakażenie, które mogą stać się punktem wyjścia dla nowych ognisk epidemicznych. W przypadku odry ma to szczególne znaczenie, ponieważ jest to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych, a utrzymanie odporności populacyjnej wymaga bardzo wysokiego poziomu wyszczepienia.

Globalna analiza danych z lat 2000–2023

Dotychczasowe badania dotyczące konfliktów zbrojnych i chorób zakaźnych często ograniczały się do pojedynczych państw albo krótkich okresów obserwacji. Utrudniało to ocenę, jak przemoc zbrojna wpływa na wyniki zdrowotne w skali globalnej.

„Otrzymujemy raporty z obszarów dotkniętych konfliktem o ogniskach polio albo o powrocie odry. Bardzo trudno jest jednak połączyć dane dotyczące konfliktów z danymi zdrowia publicznego, aby zrozumieć wpływ konfliktu na zdrowie” – powiedziała Yesim Tozan, associate professor of global health w NYU School of Global Public Health i starsza autorka badania.

Badaczka podkreśliła, że każdy zewnętrzny wstrząs – katastrofa naturalna, pandemia lub konflikt zbrojny – sprawdza odporność systemu ochrony zdrowia. W takich sytuacjach decydenci potrzebują wiedzy o tym, w jaki sposób kryzysy mogą prowadzić do wzrostu obciążenia chorobami zakaźnymi.

Aby przeanalizować ten problem z perspektywy globalnej, naukowcy opracowali i przetestowali cztery modele statystyczne łączące konflikt zbrojny, przesiedlenia ludności oraz rozwój społeczno-ekonomiczny z liczbą przypadków odry w 193 krajach. Analiza obejmowała podłużne dane krajowe z lat 2000–2023, w tym liczbę zgonów związanych z walkami, skalę przesiedleń, produkcję gospodarczą, oczekiwaną długość życia i poziom edukacji. Dane te porównano z całkowitą liczbą przypadków odry oraz zapadalnością na milion mieszkańców.

Im większe nasilenie walk, tym więcej przypadków odry

Badacze stwierdzili, że wyższy poziom konfliktu zbrojnego, mierzony liczbą zgonów związanych z walkami, był powiązany z większą liczbą przypadków odry. Średnio na każde około 3700 zgonów związanych z działaniami wojennymi w danym kraju i roku przypadało około 2500 dodatkowych zgłoszonych przypadków odry.

Analiza wykazała, że konflikt zbrojny oddziałuje na epidemiologię odry zarówno poprzez czynniki bezpośrednie, jak i pośrednie. Najsilniejszą ścieżką okazał się jednak spadek rozwoju społeczno-ekonomicznego. Zarówno konflikt zbrojny, jak i przesiedlenia ludności były związane z niższym poziomem rozwoju społeczno-ekonomicznego, a ten z kolei silnie korelował z większym obciążeniem odrą.

W części modeli wpływ przesiedleń ludności przebiegał głównie przez tę ścieżkę społeczno-ekonomiczną, a nie bezpośrednio. Podkreśla to znaczenie długofalowych szkód, jakie konflikt wyrządza gospodarce, edukacji i systemom ochrony zdrowia.

Odporność systemu ochrony zdrowia zależy od stabilności państwa

„Odporność systemu ochrony zdrowia – czyli zdolność systemu do reorganizacji w taki sposób, aby świadczenie usług nie zostało przerwane – jest bardzo mocno związana z poziomem rozwoju społeczno-ekonomicznego kraju” – powiedziała Tozan.

Istotnym wnioskiem z badania jest to, że związek między konfliktem a wynikami zdrowotnymi nie zanika natychmiast po osłabieniu działań wojennych. Skutki zdrowotne konfliktu są trwałe i prawdopodobnie wykraczają poza okres aktywnej przemocy.

Oznacza to, że nawet po formalnym ograniczeniu walk państwo może nadal mierzyć się z przerwanymi łańcuchami dostaw szczepionek, niedoborem personelu medycznego, zniszczoną infrastrukturą, utratą zaufania społecznego oraz ograniczoną zdolnością prowadzenia rutynowych programów profilaktycznych.

Co oznacza to dla zdrowia publicznego

Wyniki badania sugerują, że ograniczanie ryzyka chorób zakaźnych w niestabilnych regionach wymaga strategii wielowymiarowej. Kluczowe znaczenie ma utrzymanie programów szczepień na obszarach dotkniętych konfliktem, docieranie do populacji przesiedlonych oraz włączanie ich do programów immunizacji.

Równie ważne jest wzmacnianie szerszej odporności społeczno-ekonomicznej, która w długim okresie chroni zdrowie populacji. Same działania medyczne mogą być niewystarczające, jeśli nie towarzyszy im odbudowa infrastruktury, edukacji, zaufania społecznego i podstawowych funkcji systemu ochrony zdrowia.

„Obszary dotknięte konfliktem mogą tracić infrastrukturę, pracowników ochrony zdrowia i zaufanie ludzi” – podkreśliła Tozan. „Z perspektywy zdrowia publicznego musimy zapewnić ciągłość kluczowych, ratujących życie świadczeń nawet wtedy, gdy trwa przemoc. Odbudowa wymaga natomiast dalszych inwestycji, aby systemy mogły się podnieść”.

Źródło: PLOS Medicine, Association of armed conflict and global measles cases: A structural equation modeling analysis of 193 countries from 2000 to 2023.
DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1004819