Neandertalczycy mogli wykorzystywać dziegieć brzozowy ze względu na jego właściwości przeciwbakteryjne
Medycyna neandertalczyków: właściwości przeciwbakteryjne dziegciu brzozowego
Neandertalczycy prawdopodobnie stosowali dziegieć brzozowy w wielu celach, w tym do leczenia ran – wynika z badania opublikowanego 18 marca 2026 roku w otwartym czasopiśmie PLOS One. Prace przeprowadził zespół badawczy kierowany przez Tjaarka Siemssena z University of Cologne (Niemcy) oraz University of Oxford (Wielka Brytania).
Dziegieć brzozowy jest często znajdowany na stanowiskach archeologicznych związanych z neandertalczykami. W niektórych przypadkach wykazano, że był używany jako klej do łączenia narzędzi. W ostatnich latach pojawiły się jednak pytania, czy substancja ta mogła mieć również inne zastosowania. Przykładowo, społeczności rdzennych mieszkańców północnej Europy i Kanady wykorzystują dziegieć brzozowy do leczenia ran, a rosnąca liczba dowodów sugeruje, że także neandertalczycy mogli stosować różnorodne praktyki o charakterze medycznym.
Aby zbadać potencjał leczniczy dziegciu brzozowego, Siemssen i współpracownicy pozyskali tę substancję z kory współczesnych gatunków brzozy znanych ze stanowisk neandertalskich. Wykorzystano różne metody ekstrakcji, w tym destylację w zagłębieniu glinianym oraz kondensację na powierzchni kamienia – techniki, które były dostępne dla neandertalczyków. Następnie próbki poddano działaniu różnych szczepów bakterii. Wszystkie badane preparaty wykazały zdolność hamowania wzrostu bakterii z rodzaju Staphylococcus, odpowiedzialnych za zakażenia ran.
Uzyskane wyniki nie tylko potwierdzają skuteczność tradycyjnych praktyk medycznych stosowanych przez społeczności rdzenne, lecz także wzmacniają hipotezę, że neandertalczycy mogli wykorzystywać dziegieć brzozowy do leczenia urazów. Autorzy zwracają uwagę, że substancja ta mogła mieć również inne zastosowania, takie jak odstraszanie owadów, a także że neandertalczycy mieli dostęp do wielu innych roślin o potencjalnych właściwościach leczniczych. Dalsze badania nad wykorzystaniem naturalnych surowców mogą przyczynić się do pełniejszego zrozumienia kultury i praktyk zdrowotnych tej grupy homininów.
Autorzy podkreślają: „Stwierdziliśmy, że dziegieć brzozowy wytwarzany przez neandertalczyków i wczesnych ludzi posiada właściwości przeciwbakteryjne. Ma to istotne znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób neandertalczycy mogli ograniczać obciążenie chorobami w okresach ostatnich zlodowaceń, oraz stanowi kolejny dowód na istnienie praktyk opieki zdrowotnej w tych wczesnych społecznościach”.
„Łącząc badania nad farmakologią tradycyjną z archeologią eksperymentalną, zaczynamy rozumieć praktyki lecznicze naszych odległych przodków oraz ich najbliższych krewnych. Ponadto badania z zakresu ‘paleofarmakologii’ mogą przyczynić się do ponownego odkrywania naturalnych środków o działaniu antybiotycznym w obliczu narastającego globalnego kryzysu oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe”.
Badacze zwracają również uwagę na praktyczny aspekt produkcji dziegciu: proces ten jest wymagający i „brudzący” – każdy etap stanowi intensywne doświadczenie sensoryczne, a usunięcie lepkiej substancji ze skóry po wielogodzinnej pracy przy ogniu stanowiło poważne wyzwanie.
Źródło: PLOS One, Antibacterial properties of experimentally produced birch tar and its medicinal affordances in the Pleistocene
DOI: http://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0343618
