Gruźlica jako niedoceniana przyczyna sepsy u pacjentów z HIV – wyniki badania ATLAS

Sepsa pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów szpitalnych na świecie. Stan ten rozwija się w wyniku dysregulowanej odpowiedzi organizmu na zakażenie, prowadzącej do uszkodzenia tkanek, niewydolności wielonarządowej i w konsekwencji do śmierci. Największe globalne obciążenie sepsą obserwuje się w Afryce, gdzie każdego roku odnotowuje się około 48 milionów przypadków, skutkujących blisko 11 milionami zgonów. Szczególnie wysokie ryzyko zgonu dotyczy osób żyjących z HIV.

Najnowsze badanie wykazało, że gruźlica – przewlekła bakteryjna choroba płuc wywoływana przez prątki gruźlicy  Mycobacterium tuberculosis (Mtb) – stanowi istotną i dotychczas niedostatecznie rozpoznawaną przyczynę śmiertelnej sepsy u pacjentów z HIV. Towarzyszące badaniu klinicznemu fazy 3, znane jako ATLAS, wykazało, że natychmiastowe rozpoczęcie leczenia przeciwgruźliczego, jeszcze przed potwierdzeniem rozpoznania gruźlicy, może istotnie zmniejszyć śmiertelność z powodu sepsy w tej populacji chorych.

Badania oraz próbę ATLAS przeprowadzono przez Tulane University i University of Virginia we współpracy z Mbarara University w Ugandzie oraz Kibong’oto Infectious Diseases Hospital w Tanzanii, a także z udziałem innych ośrodków. Wyniki analizy opublikowano odpowiednio w Lancet E-Clinical Medicine oraz Lancet Infectious Diseases.

Jak podkreśliła dr Eva Otoupalova, adiunkt w zakresie Pulmonary and Critical Care Medicine w Tulane University School of Medicine, współkierująca badaniem oraz współautorka próby ATLAS, analiza danych wykazała, że Mtb jest znacznie częstszą przyczyną sepsy, niż dotychczas sądzono. W standardowej praktyce klinicznej leczenie przeciwgruźlicze wdrażane jest po potwierdzeniu rozpoznania gruźlicy. Tymczasem w warunkach afrykańskich, gdzie współzakażenie HIV i gruźlicą jest powszechne, pacjenci z sepsą mogą odnieść korzyść z jak najwcześniejszego włączenia terapii przeciwgruźliczej.

W badaniu ATLAS natychmiastowe zastosowanie leków przeciwgruźliczych u pacjentów z sepsą w przebiegu HIV wiązało się z 23-procentowym zmniejszeniem śmiertelności w porównaniu z chorymi, u których leczenie wdrażano dopiero po potwierdzeniu gruźlicy. Innymi słowy, wczesne leczenie przeciwgruźlicze pozwoliło uratować jednego na czterech pacjentów. Należy podkreślić, że zastosowanie tej samej terapii w wyższej, natychmiastowej dawce nie przełożyło się na dodatkową redukcję śmiertelności.

W analizie wtórnej wyników badania wykazano, że Mtb był najczęściej identyfikowanym patogenem, obecnym u 52% pacjentów z sepsą związaną z HIV. Dane te wskazują, że gruźlica może być dominującą, lecz niedostatecznie wykrywaną przyczyną ciężkich zakażeń u tej grupy chorych.

Choć wcześniejsze badania sugerowały możliwość wywoływania sepsy przez gruźlicę, były one nieliczne i nie wskazywały na tak wysoką częstość występowania tego zjawiska. Analiza wykazała również istotne ograniczenia dostępnych metod diagnostycznych. Narzędzia diagnostyczne nie wykrywają znacznej części przypadków sepsy gruźliczej, co ma kluczowe znaczenie kliniczne w sytuacji, gdy leczenie przeciwgruźlicze jest ograniczane do pacjentów z potwierdzonym rozpoznaniem.

Od dawna wiadomo, że rozpoznanie gruźlicy może być szczególnie trudne u dzieci, osób w podeszłym wieku, pacjentów z HIV oraz u chorych z postacią płucną gruźlicy, w przypadkach, gdy uzyskanie plwociny do badania jest utrudnione. W omawianym badaniu wykazano, że łączone testy diagnostyczne z wykorzystaniem próbek moczu i plwociny nie wykryły 32% przypadków bakteriemii wywołanej przez Mtb.

Uzyskane wyniki podkreślają konieczność zarówno wcześniejszego wdrażania leczenia przeciwgruźliczego w wybranych grupach wysokiego ryzyka, jak i opracowania bardziej czułych oraz szybkich narzędzi diagnostycznych. Badacze zwracają uwagę na dwa kluczowe wnioski: po pierwsze, skuteczna interwencja terapeutyczna w sepsie związanej z gruźlicą jest możliwa; po drugie, nawet zastosowanie wszystkich dostępnych szybkich testów diagnostycznych nie pozwala na wykrycie wszystkich przypadków zakażenia Mtb w przebiegu sepsy.

Źródło: The Lancet E-Clinical Medicine, Aetiology of sepsis in adults living with HIV in East Africa: a secondary analysis of an open-label, multicentre, randomised, controlled phase 3 trial
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.eclinm.2025.103719