Pasożyt wywołujący „świąd pływaków” po raz pierwszy wykryty w Portugalii

Po raz pierwszy w Portugalii potwierdzono obecność pasożytów z rodzaju Trichobilharzia, odpowiedzialnych za tzw. świąd pływaków (cercarial dermatitis). Naukowcy wykryli gatunek Trichobilharzia franki w jeziorze Alqueva – największym sztucznym zbiorniku wodnym Europy Zachodniej. Odkrycie wskazuje, że popularny obszar rekreacyjny może stanowić potencjalne ognisko zoonotycznego zagrożenia zdrowotnego.

W artykule

• Czym są pasożyty z rodzaju Trichobilharzia
• Dlaczego jezioro Alqueva znalazło się w centrum zainteresowania naukowców
• Jak przebiegały badania ślimaków słodkowodnych
• Potwierdzenie obecności gatunku Trichobilharzia franki
• Możliwa rola ptaków migrujących w rozprzestrzenianiu pasożyta
• Znaczenie odkrycia dla zdrowia publicznego i monitoringu środowiskowego

Pierwsze potwierdzenie obecności pasożyta w Portugalii

Pasożyty z rodzaju Trichobilharzia należą do grupy przywr ptasich (avian schistosomes), których cykl życiowy obejmuje ptactwo wodne oraz ślimaki słodkowodne. Wolno pływające larwy tych pasożytów, zwane cerkariami, mogą przypadkowo wnikać przez ludzką skórę, wywołując tzw. cerkarialne zapalenie skóry, znane powszechnie jako „świąd pływaków”.

Choć schorzenie zazwyczaj nie stanowi zagrożenia życia, może powodować silny świąd, zaczerwienienie skóry, grudki oraz pęcherzykowe zmiany skórne. U osób wielokrotnie narażonych na kontakt z pasożytem objawy mogą być bardziej nasilone i utrzymywać się przez dłuższy czas.

Na terenie Europy kilka gatunków Trichobilharzia było już wcześniej wiązanych z przypadkami zachorowań u ludzi, a Trichobilharzia franki należy do gatunków najczęściej odpowiedzialnych za rozwój świądu pływaków.

Do tej pory obecność tych pasożytów nie była jednak potwierdzona na terenie Portugalii.

Jezioro Alqueva pod lupą naukowców

Szczególne znaczenie odkrycia wynika z lokalizacji badań. Jezioro Alqueva jest największym sztucznym zbiornikiem wodnym w Europie Zachodniej i stanowi popularne miejsce uprawiania sportów wodnych, wędkarstwa oraz obserwacji ptaków.

Autorzy badania podkreślają, że w Portugalii nie prowadzono dotąd systematycznego monitoringu cerkarialnego zapalenia skóry. Jednocześnie wcześniejsze ankiety przeprowadzone wśród lekarzy i farmaceutów wskazywały na występowanie w regionie Alqueva przypadków chorobowych zgodnych z obrazem klinicznym świądu pływaków.

Badania ślimaków wykazały obecność pasożyta

Zespół badawczy przeprowadził monitoring 25 lokalizacji położonych wokół jeziora Alqueva pomiędzy majem 2023 roku a październikiem 2024 roku.

W trakcie ośmiu ekspedycji terenowych zebrano łącznie 7125 ślimaków słodkowodnych, w tym:

• 6414 osobników Physella acuta,
• 660 osobników Radix spp.,
• 51 osobników Gyraulus spp.

Spośród 325 ślimaków z rodziny błotniarkowatych (Lymnaeidae), które poddano analizie molekularnej, u czterech osobników gatunku Radix auricularia stwierdzono uwalnianie furkocerkariów charakterystycznych dla pasożytów z rodzaju Trichobilharzia.

Wszystkie zakażone ślimaki zostały zebrane we wrześniu 2024 roku w miejscowości Campinho.

Analiza genetyczna potwierdziła gatunek Trichobilharzia franki

Badania morfologiczne oraz analizy molekularne jednoznacznie wykazały, że wykryte pasożyty należały do gatunku Trichobilharzia franki.

Sekwencje genetyczne cerkarii wykazały:

• ponad 95% zgodności z referencyjnymi sekwencjami genu COX1 dla T. franki,
• 100% zgodności w przypadku regionu ITS1.

Dodatkowo potwierdzono molekularnie, że zakażonym żywicielem pośrednim był ślimak Radix auricularia, co wzmacnia dowody na jego rolę w cyklu życiowym pasożyta na terenie jeziora Alqueva.

Niewielka częstość zakażeń, ale wyraźne lokalne ognisko

W skali całego zbiornika częstość zakażenia ślimaków rodzaju Radix wyniosła jedynie 0,6%.

Jednak w konkretnym siedlisku i terminie poboru próbek, gdzie wykryto pasożyta, wskaźnik zakażenia osiągnął aż 13,8%.

Pasożyt był obecny wyłącznie w hepatopankreasie czterech ślimaków, które już wcześniej uwalniały cerkarie. W pozostałych analizowanych próbkach nie znaleziono dowodów na wcześniejsze, bezobjawowe stadia zakażenia.

Autorzy zwracają uwagę, że w tym samym regionie odnotowywano również przypadki chorobowe u ludzi odpowiadające obrazowi cerkarialnego zapalenia skóry.

Ptaki migrujące mogą odpowiadać za rozprzestrzenianie pasożyta

Analiza filogenetyczna wykazała, że portugalskie izolaty Trichobilharzia franki są blisko spokrewnione ze szczepami opisywanymi wcześniej w innych krajach Europy, między innymi w Austrii i na Węgrzech.

Zdaniem autorów badania taki wzorzec jest zgodny z hipotezą rozprzestrzeniania pasożyta przez migrujące ptactwo wodne, które odgrywa kluczową rolę w geograficznej ekspansji tych organizmów.

Podczas prac terenowych wokół jeziora obserwowano liczne gatunki ptaków wodnych, w tym:

• kaczki domowe,
• przedstawicieli rodziny kaczkowatych (Anatidae),
• inwazyjne gęsi egipskie (Alopochen aegyptiaca).

Znaczenie dla zdrowia publicznego

Odkrycie rozszerza znany zasięg występowania Trichobilharzia franki w Europie i po raz pierwszy identyfikuje Portugalię jako potencjalny obszar występowania zoonotycznego zagrożenia związanego z tym pasożytem.

Badanie doskonale wpisuje się w koncepcję One Health, zgodnie z którą zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska stanowi wzajemnie powiązony system. W przypadku jeziora Alqueva spotykają się wszystkie elementy niezbędne do funkcjonowania cyklu pasożyta: ptaki wodne, ślimaki, środowisko wodne oraz intensywna aktywność człowieka.

Szczególne znaczenie ma fakt, że największe natężenie ruchu turystycznego przypada na miesiące letnie, kiedy aktywność ślimaków oraz kontakt ludzi z wodą osiągają najwyższy poziom.

Choć świąd pływaków często uznawany jest za schorzenie o łagodnym przebiegu, niekontrolowane występowanie przypadków może wpływać na atrakcyjność turystyczną regionów oraz bezpieczeństwo korzystania z kąpielisk.

Autorzy postulują:

• dalszy monitoring rekreacyjnych zbiorników słodkowodnych,
• zwiększenie świadomości mieszkańców i personelu medycznego,
• wdrażanie metod monitoringu środowiskowego opartych na analizie eDNA,
• integrację nadzoru ekologicznego z działaniami zdrowia publicznego.

Takie podejście może umożliwić wczesne wykrywanie pojawiających się pasożytów odzwierzęcych i ograniczenie ich wpływu na zdrowie ludzi.

Źródło: Science in One Health, Emerging zoonotic risk: molecular detection of Trichobilharzia franki in Western Europe’s largest artificial lake, Alqueva, Portugal
DOI: http://dx.doi.org/10.1016/j.soh.2025.100143